An cư thời công nghệ: Cánh cửa thiền môn và thế giới trong chiếc điện thoại

Nhưng hôm nay, khi chiếc điện thoại thông minh có thể đưa cả thế giới vào trong một căn phòng, câu hỏi đặt ra là: liệu cánh cửa thiền môn có còn đủ sức ngăn những cơn sóng của đời sống số?

Từ cấm túc thân đến cấm túc tâm

Mỗi mùa mưa về, chư Tăng Ni lại bước vào ba tháng an cư kiết hạ. Đây là truyền thống có từ thời Đức Phật, khi chư Tăng tạm dừng du hóa, tập trung tu học, thúc liễm thân tâm, trau dồi giới - định - tuệ.

Ngày ấy, để tiếp xúc với thế giới bên ngoài không dễ. Một người muốn nghe tin tức phải gặp người khác. Muốn trao đổi thư từ phải chờ nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng. Muốn đi xa phải dùng đôi chân.

Vì vậy, cánh cửa thiền môn thực sự là một ranh giới rõ ràng giữa đời sống tu tập và đời sống thế tục. Bước vào mùa an cư đồng nghĩa với việc giảm thiểu rất nhiều sự tiếp xúc bên ngoài.

Nhưng xã hội hôm nay đã khác. Một chiếc điện thoại nhỏ bé có thể đưa người ta từ một ngôi chùa ở miền quê đến New York, Tokyo hay Paris chỉ trong vài giây. Chỉ cần mở màn hình, người tu có thể biết tin chiến sự, giá vàng, scandal người nổi tiếng, bình luận chính trị hay hàng trăm cuộc tranh luận trên mạng xã hội.

Thân có thể đang ở trong thiền thất, nhưng tâm có khi đang lang thang khắp thế giới. Đó là thách thức lớn nhất của mùa an cư thời công nghệ.

Khi thế giới bước qua cánh cửa thiền môn

Không thể phủ nhận công nghệ mang lại nhiều lợi ích cho Phật giáo. Nhờ internet, kinh điển được số hóa. Bài giảng đến được với hàng triệu người. Các khóa tu trực tuyến kết nối Phật tử ở nhiều quốc gia.

Trong đại dịch Covid-19, công nghệ thậm chí giúp duy trì nhiều hoạt động hoằng pháp khi mọi người phải giãn cách.

Vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ. Vấn đề nằm ở chỗ người sử dụng có làm chủ được công nghệ hay không. Ngày nay, không ít tu sĩ phải sử dụng điện thoại để điều hành Phật sự, trả lời công việc, liên lạc với Phật tử hay cập nhật thông tin cần thiết. Điều đó là bình thường. Nhưng giữa "sử dụng công nghệ" và "bị công nghệ sử dụng" là một khoảng cách rất lớn.

Một tin nhắn công việc có thể kéo theo hàng chục phút đọc tin tức. Một lần kiểm tra email có thể dẫn đến việc lướt mạng xã hội. Một bài viết Phật pháp có thể mở ra chuỗi liên kết dẫn đến những nội dung hoàn toàn không liên quan đến tu học. Cứ như vậy, thời gian bị chia nhỏ, sự chú tâm bị phân tán và năng lượng nội tâm bị rò rỉ lúc nào không hay.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nền kinh tế số hiện nay vận hành dựa trên việc giành lấy sự chú ý của con người. Các nền tảng được thiết kế để người dùng ở lại càng lâu càng tốt.

Nếu người thế tục đã khó chống lại sức hút ấy, thì người xuất gia cũng là con người, cũng phải đối diện với những thách thức tương tự.

Chiếc điện thoại vì thế có thể trở thành một "cánh cửa phụ" khiến thế giới bước qua cánh cửa thiền môn bất cứ lúc nào.

An cư thật sự là an cư tâm

Trong kinh điển, Đức Phật nhiều lần nhấn mạnh rằng gốc rễ của tu tập nằm ở việc chế ngự tâm ý. Nếu tâm còn chạy theo tham muốn, sân hận, hơn thua hay tò mò thì dù ở trong rừng sâu vẫn chưa thật sự an cư. Ngược lại, nếu tâm được giữ gìn thì giữa chợ đời vẫn có thể có sự bình an.

Nhìn từ góc độ đó, công nghệ không phải là kẻ thù của mùa an cư, nó chỉ làm lộ rõ hơn một sự thật: cấm túc thân thì dễ, cấm túc tâm mới khó.

Một vị tăng không bước chân ra khỏi chùa suốt ba tháng nhưng dành nhiều giờ theo dõi mạng xã hội, tranh luận trên internet hay bị cuốn vào các dòng thông tin bất tận thì mục đích sâu xa của an cư khó có thể trọn vẹn.

An cư không chỉ là ở trong phạm vi vài bức tường. An cư còn là khả năng dừng lại dòng chảy không ngừng của những kích thích và ham muốn trong tâm. Đó là điều mà thời đại số đang thử thách hơn bao giờ hết.

Có lẽ vì vậy, bên cạnh giới luật truyền thống, người tu thời nay cần thêm một loại "giới luật kỹ thuật số". Không nhất thiết là cấm hoàn toàn điện thoại hay internet, nhưng cần có những nguyên tắc rõ ràng về thời gian, mục đích và phạm vi sử dụng.

Một số tu viện trên thế giới đã thực hiện các khoảng thời gian "offline" bắt buộc trong mùa an cư. Một số nơi giới hạn việc sử dụng thiết bị điện tử ngoài nhu cầu học tập và Phật sự cần thiết. Những kinh nghiệm ấy đáng để tham khảo.

Điều quan trọng hơn cả là xây dựng khả năng tỉnh thức trước màn hình. Biết mình đang làm gì. Vì sao mình mở điện thoại. Và khi nào nên dừng lại. Bởi suy cho cùng, an cư không phải là cuộc chiến với công nghệ. Đó là hành trình quay về với chính mình.

Ba tháng an cư có thể giúp một người tu bước ra khỏi guồng quay của đời sống thường nhật. Nhưng trong thời đại internet, điều ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi người tu cũng biết bước ra khỏi guồng quay của những thông báo, những lượt xem, những dòng tin tức vô tận đang chảy qua màn hình mỗi ngày.

Ngày xưa, cánh cửa thiền môn ngăn cách người tu với thế giới bên ngoài. Ngày nay, thế giới nằm gọn trong lòng bàn tay. Vì vậy, thử thách lớn nhất của an cư có lẽ không còn là việc đóng cổng chùa, mà là đóng lại những cánh cửa đang mở trong tâm mình.

Khi làm được điều đó, người tu mới thật sự an cư. Không chỉ an cư nơi chốn ở, mà an cư trong từng hơi thở, từng bước chân và trong chính sự tĩnh lặng của nội tâm.