Chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh – nơi nghìn năm vẫn ngân tiếng an lành giữa xứ Thanh

Không chỉ là nơi thờ Phật, nơi người dân tìm về trong những ngày lễ hội hay khi lòng cần một điểm tựa, ngôi chùa còn được ví như một “cuốn sử đá” của xứ Thanh, lưu giữ dấu tích về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và đời sống tâm linh từ thời Lý cho đến hôm nay. Đây là một trong những ngôi chùa cổ có niên đại nghìn năm, mang giá trị lớn về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật.

Vùng đất Duy Tinh xưa vốn không phải là một miền quê bình lặng vô danh. Tài liệu địa phương ghi nhận nơi đây từng là làng cổ từ thời Lý, có vị trí quan trọng trong đời sống chính trị, kinh tế và Phật giáo của quận Cửu Chân, trấn Thanh Hoa xưa. Chính trong không gian ấy, chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh hiện diện như một trung tâm văn hóa tâm linh, gắn bó với bao thế hệ người dân. Đi qua cổng chùa, người ta không chỉ bước vào một di tích, mà còn như bước vào một khoảng lặng của lịch sử, nơi từng viên đá, mái ngói, bệ sen đều chứa đựng dấu vết của thời gian.

Dấu mốc quan trọng nhất làm nên giá trị đặc biệt của chùa là tấm bia đá thời Lý được dựng năm 1118, hiện vẫn còn lưu giữ tại chùa. Văn bia ghi lại sự kiện vua Lý Nhân Tông trong chuyến tuần du phương Nam đã đi qua địa hạt Châu Ái. Sau khi vua trở về kinh đô, quan trị nhậm Thanh Hóa là Thông phán họ Chu đã cho trùng tu chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh và dựng bia để ghi lại sự kiện ấy. Văn bia dài khoảng 2.000 chữ, chủ yếu ca ngợi công đức và thuật tả quá trình xây dựng chùa; đây được xem là một trong những văn bia cổ và dài còn giữ được đến ngày nay.

Điều đáng quý ở chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh là dù trải qua bao biến động của lịch sử, chùa vẫn còn lưu giữ nhiều hiện vật quý. Ngôi chùa gồm ba cung: đệ nhất, đệ nhị và đệ tam, tọa lạc trong một khuôn viên rộng. Nơi đây còn có bia thời Lý khắc năm 1118, bia thời Lê khắc năm 1604, bệ đá hình sư tử đội tòa sen, các tượng gỗ có niên đại từ thế kỷ XVII, chuông đúc thời Gia Long năm 1818, cùng ngói lá đề và gạch hoa thời Lý. Những hiện vật ấy không chỉ có giá trị khảo cổ hay mỹ thuật, mà còn là chứng tích cho thấy Phật giáo từng có vị trí rất sâu trong đời sống tinh thần của người Việt thời xưa. 

Đặc biệt, hình tượng rồng thời Lý và bệ đá hoa sen tại chùa là những chi tiết khiến người chiêm bái dễ dừng chân lâu hơn. Rồng thời Lý thường mang dáng mềm mại, thanh thoát, không dữ dằn mà uyển chuyển như mây nước. Bệ sen lại gợi lên tinh thần thanh tịnh của đạo Phật: hoa sen mọc lên từ bùn nhưng không nhiễm bùn, cũng như con người sống giữa cuộc đời nhiều biến động vẫn có thể nuôi dưỡng tâm lành, giữ lòng trong sáng. Nhìn những đường nét chạm khắc còn lại, ta không chỉ thấy bàn tay tài hoa của người xưa, mà còn cảm nhận được một thời kỳ mà cái đẹp, niềm tin và đạo lý cùng hòa quyện trong từng công trình thờ tự.

Từ năm 1995 đến nay, chùa đã được quan tâm trùng tu, trở nên khang trang và bề thế hơn, nhưng vẫn giữ nhiều nét theo kiến trúc cũ như hệ thống cột, kèo, khóa giang, đòn tay, kẻ bẩy, chồng rường, cửa, đường chỉ và hoa văn họa tiết. Với những giá trị tiêu biểu ấy, chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1990.

Nhưng nếu chỉ nhìn chùa như một di tích cổ, có lẽ ta mới chạm được phần “vỏ” của nơi này. Phần sâu hơn nằm ở đời sống tâm linh mà ngôi chùa đã nâng đỡ qua nhiều thế hệ. Với người dân Duy Tinh, chùa không chỉ là nơi thắp hương cầu bình an, mà còn là nơi trở về với cội nguồn. Mỗi mùa lễ hội, mỗi tiếng chuông ngân, mỗi nén hương được dâng lên đều mang theo niềm biết ơn: biết ơn tiền nhân đã dựng xây, biết ơn quê hương đã chở che, biết ơn Phật pháp đã soi đường cho con người sống thiện lành hơn.

Hằng năm, từ ngày mùng 8 đến mùng 10 tháng 2 âm lịch, người dân trong vùng lại mở hội chùa. Phần lễ có rước kiệu, tế lễ; phần hội có nhiều trò chơi dân gian như cờ người, bài điếm, kéo co, nấu cơm thi, chạy thẻ, chọi gà. Lễ hội ấy không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng, mà còn là dịp gắn kết cộng đồng và gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của vùng đất cổ Duy Tinh. 

Có lẽ, vẻ đẹp lớn nhất của chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh không nằm ở sự nguy nga, mà nằm ở khả năng làm lòng người lắng lại. Giữa đời sống hiện đại nhiều vội vã, con người dễ bị cuốn vào hơn thua, lo toan, được mất. Nhưng khi đứng trước một mái chùa đã đi qua gần nghìn năm mưa nắng, ta bỗng nhận ra mọi điều trong đời đều vô thường. Những gì hôm nay ta xem là nặng nề, mai này cũng có thể trở thành mây khói. Chỉ có lòng thiện, sự tỉnh thức và những giá trị tốt đẹp được trao truyền là còn ở lại lâu bền.

Chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh vì thế không chỉ là một điểm đến của xứ Thanh, mà còn là một lời nhắc nhẹ nhàng cho mỗi người: hãy sống chậm lại, biết quay về, biết gìn giữ tâm lành giữa cuộc đời nhiều biến động. Bởi bình an không phải điều quá xa xôi. Đôi khi, bình an bắt đầu từ một bước chân vào cửa chùa, một hơi thở sâu trước sân cổ tự, một phút lặng im nghe tiếng chuông ngân và tự nhủ với lòng mình: sống thiện hơn một chút, buông nhẹ hơn một chút, thương người hơn một chút - ấy cũng là đang gieo một hạt sen an vui trong chính tâm mình.