Chỉ khi không còn thấy có pháp để nắm, thực tại mới hiển lộ trọn vẹn như nó vốn là

Con người, từ thuở bắt đầu biết suy nghĩ, đã quen sống trong một thế giới được gọi tên. Mọi sự vật, mọi cảm giác, mọi trạng thái nội tâm đều được gán cho một danh xưng, một hình tướng, một ý nghĩa. Cái cây kia được gọi là cây, dòng sông kia được gọi là sông, niềm vui được gọi là hạnh phúc, nỗi buồn được gọi là khổ đau.

Và cùng với việc gọi tên ấy, ta bắt đầu tin rằng những gì được gọi tên ấy là thật, là có thực thể, là có bản chất riêng biệt tồn tại độc lập với cái thấy của ta. Từ đó, cả một thế giới “pháp” được dựng lên, vững chắc đến mức con người hiếm khi đặt câu hỏi về nền móng của nó.

Khi nói “có pháp”, người ta thường hiểu một cách đơn giản là thấy có các hiện tượng, các đối tượng, các pháp môn, các con đường, các trạng thái tu tập, các tầng chứng ngộ. Nhưng trong ánh sáng của tuệ giác sâu hơn, “thấy có pháp” không chỉ là nhận biết sự xuất hiện của hiện tượng, mà là tin rằng những hiện tượng ấy có tự tánh, có thực thể độc lập, có giá trị cố định, có khả năng đem lại cứu cánh. Chính niềm tin ấy mới là mấu chốt của ảo tưởng.

Bởi lẽ, nếu ta quan sát thật kỹ, ta sẽ thấy rằng cái gọi là “pháp” luôn luôn xuất hiện trong mối liên hệ với căn, trần và thức. Không có mắt thì không có sắc, không có tai thì không có thanh, không có ý thì không có pháp trần. Pháp không tự đứng một mình. Nó sinh khởi cùng lúc với sự nhận biết của ta về nó. Nhưng khi ta quên mất mối duyên khởi ấy, ta bắt đầu tưởng rằng pháp là một thực tại khách quan tồn tại sẵn ở bên ngoài, còn ta chỉ là người đi đến để nắm bắt, tu tập, tích lũy và sở hữu.

Người học nhiều, nhớ nhiều, phân tích sắc bén chưa chắc đã thấy Pháp

Ngay tại đây, ảo tưởng đã hình thành. Ảo tưởng thứ nhất là ảo tưởng về thế giới. Ta tin rằng thế giới là một cái gì đó ở ngoài ta, tồn tại trước ta và sẽ còn tồn tại sau ta. Nhưng thực ra, thế giới mà ta đang sống chỉ là thế giới được cấu tạo từ cảm giác, tri giác, ký ức và tưởng tượng của chính tâm thức này. Mà tâm thức thì vô thường, biến đổi từng sát-na. Thế nên, thế giới ấy cũng không thể có tự tánh cố định. Thế giới chỉ là một dòng hiển hiện, không phải một thực thể.

Ảo tưởng thứ hai là ảo tưởng về con đường. Khi thấy có pháp, con người lập tức nghĩ đến việc “tu” một cái gì đó để đi từ điểm A đến điểm B, từ vô minh đến giác ngộ, từ phàm phu đến thánh nhân. Con đường ấy được vẽ ra bằng khái niệm, bằng giáo lý, bằng kinh nghiệm của người đi trước. Nhưng nếu không cẩn trọng, con đường trở thành một đối tượng để bám víu, để so sánh, để tự hào, để sợ hãi. Ta bắt đầu nghĩ rằng mình đang ở thấp hay cao, nhanh hay chậm, đúng hay sai. Và trong khi mải mê bước đi trên con đường tưởng tượng ấy, ta lại bỏ quên chính thực tại đang hiển lộ trọn vẹn nơi đây và bây giờ.

Ảo tưởng thứ ba là ảo tưởng về người tu. Khi có pháp để tu, lập tức xuất hiện một “ta” đang tu. Cái ta ấy tinh vi hơn cái ta thế tục, nhưng cũng nguy hiểm hơn. Nó khoác lên mình hình ảnh của người hiểu đạo, người thực hành, người tỉnh thức. Nó có thể rất uy nghiêm bên ngoài, nhưng bên trong vẫn là một trung tâm muốn trở thành, muốn đạt được, muốn hơn người. Và chừng nào còn có một chủ thể tu và một pháp để tu, thì chừng đó nhị nguyên vẫn còn nguyên vẹn, và giải thoát chỉ là một ý niệm xa vời.

Điều vi tế nằm ở chỗ ảo tưởng không nằm trong hiện tượng, mà nằm trong cái thấy của ta về hiện tượng. Cũng một bông hoa, nếu ta thấy đó là một pháp để chiêm nghiệm vô thường, thì hoa trở thành một đối tượng tu tập. Nhưng nếu ta chỉ thấy hoa như nó đang là, không thêm thắt, không diễn giải, không sử dụng, thì hoa không còn là pháp, mà chỉ là sự hiển lộ tự nhiên của thực tại. Sự khác biệt nằm ở một niệm.

Người học đạo thường dễ mắc vào cái bẫy của “thấy biết”. Biết nhiều pháp, hiểu nhiều lý, thuộc nhiều kinh, phân biệt được cao thấp, cạn sâu. Nhưng càng biết, cái thấy lại càng bị che phủ bởi chính tri thức ấy. Bởi tri thức luôn là cái đã qua, là cái được tích lũy, là ký ức. Trong khi thực tại thì luôn sống động, tươi mới, chưa từng lặp lại. Khi ta dùng cái đã qua để nhìn cái đang là, ta không còn thấy thực tại nữa, mà chỉ thấy bóng của quá khứ chiếu lên hiện tại.

Vì vậy, trong Thiền, người ta nói đến “biểu hiện”, không phải để tạo ra một phương pháp mới, mà để phá tan thói quen cũ. Chỉ biểu hiện nghĩa là chỉ có sự hiển hiện này, không thêm một lớp diễn giải nào. Thấy là thấy, nghe là nghe, biết là biết. Không có một “cái gì đó” phía sau cần phải nắm bắt. Khi thấy như vậy, pháp tự tan rã, không phải vì nó bị phủ nhận, mà vì nền tảng cho sự tồn tại của nó tức là sự chấp thủ đã không còn.

Thấy có pháp là đang đứng trên nền ảo tưởng, bởi vì cái thấy ấy luôn kéo theo một người thấy, một đối tượng bị thấy, và một ý nghĩa được gán vào. Ba yếu tố ấy vận hành cùng nhau, tạo thành một cấu trúc khép kín. Cấu trúc này chính là luân hồi vi tế nhất. Chỉ cần mỗi sát-na tâm còn dựng lập cấu trúc này, thì khổ đau vẫn âm thầm tiếp diễn.

Ngược lại, khi cái thấy trở nên đơn thuần, không trung tâm, không chủ thể, không đối tượng, thì cái gọi là “pháp” không còn chỗ đứng. Không phải vì không có hiện tượng, mà vì hiện tượng không còn bị chia cắt khỏi dòng sống tổng thể. Lúc ấy, sắc không còn là sắc để bám, không còn là sắc để quán, mà chỉ là sắc đang là. Thanh không còn là thanh để ghét hay thích, mà chỉ là sự rung động đang sinh diệt. Ý không còn là ý để kiểm soát hay loại trừ, mà chỉ là sự khởi lên rồi tan đi.

Trong cái thấy như vậy, không có người tu, không có pháp tu, không có kết quả để đạt. Nhưng chính vì không còn gì để đạt, nên không còn gì để mất. Và chính nơi không còn gì để mất ấy, một sự tự do sâu thẳm tự hiển lộ. Không cần gọi tên, không cần xác nhận, không cần đóng khung thành một khái niệm mới.

Vậy nếu không thấy có pháp, vậy tu cái gì, sống sao? Câu hỏi ấy tự thân đã cho thấy nền ảo tưởng vẫn còn hoạt động. Bởi nó giả định rằng phải có một cái gì đó để nương tựa, để định hướng, để bảo đảm an toàn. Nhưng sự thật là, chính sự nương tựa vào pháp mới là nguyên nhân khiến ta bất an. Bởi mọi pháp đều vô thường, đều thay đổi, đều có thể sụp đổ bất cứ lúc nào. Chỉ khi không còn bám vào pháp, ta mới thực sự đứng vững.

Đứng vững không có nghĩa là cứng nhắc. Đứng vững là không cần điểm tựa. Giống như bầu trời không cần cột chống, như mặt gương không cần giữ hình ảnh. Mọi thứ đến thì đến, mọi thứ đi thì đi. Không có gì cần giữ lại, cũng không có gì cần xua đuổi. Trong trạng thái ấy, từ bi không còn là một lý tưởng đạo đức, mà là sự vận hành tự nhiên của cái thấy không chia cắt. Trí tuệ không còn là sự sắc bén của phân tích, mà là sự sáng tỏ không vướng mắc.

Khi phương tiện được dùng xong mà không buông, nó trở thành xiềng xích. Khi chiếc bè được mang trên lưng sau khi đã qua sông, nó trở thành gánh nặng. Chỉ người biết buông bè mới thực sự tự do bước đi trên đất liền.

Chỉ khi không còn tìm kiếm giải thoát, ta mới thực sự thoát ra. Chỉ khi không còn thấy có pháp để nắm, thì thực tại mới hiển lộ trọn vẹn như nó vốn là. Không thêm, không bớt. Không cao, không thấp. Không phàm, không thánh. Chỉ là sự sống đang sống chính nó, trong tĩnh lặng, trong sáng, và không cần được gọi tên.

Và có lẽ, ngay khi đọc đến đây, nếu trong tâm bạn khởi lên ý nghĩ “tôi hiểu rồi”, thì chính lúc ấy, ảo tưởng vừa khẽ mỉm cười.