Ngũ uẩn là gì?

Uẩn nghĩa là tích tụ.

Do các duyên tụ hợp lại thành một khối, thành một hình thức, gọi là uẩn.

Muốn chiếu kiến ngũ uẩn, chúng ta phải đi từng phần.

1. Sắc uẩn:

Phật nói thân hiện tại của chúng ta được kết tụ bởi tứ đại: địa, thủy, hỏa, phong.

Địa là đất, thủy là nước, hỏa là lửa, phong là gió.

Đất là chất cứng như tóc, lông, răng, móng, da, thịt, gân, xương... Nước là chất lỏng như máu, mủ, mồ hôi, nước giải...

Gió là chất khí như hơi thở ra vào.

Lửa là chất ấm như hơi ấm trong thân.

Bốn điều kiện đó tụ hợp lại thành thân gọi là sắc uẩn.

Thế thì cái gì là chủ của thân?

Trong con người thiếu một trong bốn chất đó thì sống hay chết?

Sẽ chết ngay.

Thân người do bốn thứ đó tụ hợp lại, thì thân người thật hay không thật?

Không thật.

Tại sao thân này không thật?

Bởi nhân duyên, thân này do duyên hợp.

Nó do bốn thứ tụ hợp thành nên không có chủ thể, không có cái định sẵn.

Nếu trước chỉ có đất, hay nước, hay gió, hay lửa đều không được. Khi có thân thì bốn thứ phải tụ hội lại đủ một lúc, nếu rời một thứ là nó tan rã liền.

Rõ ràng thân này do duyên hợp, mà duyên hợp là hư dối.

Vì nó không có chủ thể, không có một hình thức sẵn nào hết, mà đợi đủ duyên mới thành.

Đó là nói về sắc uẩn.

2. Thọ uẩn:

Thọ là cảm thọ hay cảm giác, thuộc về tâm.

Chúng ta có sáu căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.

Sáu căn tiếp xúc với sáu trần có những cảm giác hoặc khổ hoặc vui, hoặc không khổ không vui.

Đó gọi là thọ.

Thí dụ như lưỡi chúng ta nếm một món ăn, vị ngon hay dở ở trong lưỡi, ta cảm nhận được.

Nếu vừa ý thì thích thú gọi là thọ lạc.

Nếu không vừa ý thì nhăn mặt gọi là thọ khổ.

Còn như để nước lạnh vô lưỡi thì mình bình thường, không khổ không vui gọi là thọ không khổ không lạc.

Thọ khổ, thọ vui đó tự nơi lưỡi có hay phải cộng với cái gì nữa mới có?

Phải có thức ăn chạm vào lưỡi, rồi có ý duyên theo để phân biệt nữa.

Tức là phải đủ ba phần căn trần thức mới phân biệt thức ăn ngon dở, không ngon không dở.

Ngon là vui, dở là khổ, không ngon không dở là bình thường, không vui không khổ.

Cảm thọ có là từ ba yếu tố kết hợp lại mà thành thì nó có thật không?

Đợi duyên mới có thì đâu phải thật, nên nói tánh nó là không.

Thọ khổ thọ vui tánh là không.

Đó là nói về thọ uẩn.

Phá ngũ uẩn vào thế giới tâm linh

3. Tưởng uẩn:

Trong tâm quý vị có tưởng không?

Thường thường chúng ta nói tôi hồi tưởng lại việc quá khứ.

Vậy hồi tưởng việc quá khứ là sao?

Hồi là xoay, là nhớ lại việc đã qua.

Tưởng nhớ lại việc quá khứ là thuộc về tưởng.

Tưởng tượng việc chưa tới cũng thuộc về tưởng.

Nói tóm lại, tưởng tượng hình ảnh của quá khứ, tưởng tượng hình ảnh của vị lai, cả hai đều thuộc về tưởng.

Hiện tại chúng ta có tưởng không?

Thường thường trong cuộc sống hiện tại, tâm ta có nghĩ tưởng thế này thế kia.

Thí dụ đi đêm thấy sợi dây luột bỏ giữa đường, chúng ta nhìn mập mờ tưởng nó là con rắn.

Dây luột mà tưởng con rắn, đó là tưởng.

Như vậy hiện tại cũng có tưởng.

Tưởng có đúng lẽ thật không?

Tưởng đều là lầm, đều là bóng.

Nhưng vì sao có tưởng?

Do những chuyện xảy ra trong quá khứ, bây giờ hồi tưởng lại. Những chuyện vị lai chưa đến nghe người ta nói cũng tưởng tượng. Hiện tại do lầm mà tưởng tượng.

Cái tưởng đó tự nó có hay phải cộng thêm cái gì nữa?

Do nhớ quá khứ, nghĩ vị lai hoặc hiện tại tưởng tượng không đúng lẽ thật mà có tâm tưởng tượng.

Vậy tưởng cũng đợi duyên mới có, chứ không phải bỗng dưng nó có, cho nên tưởng không thật.

Đó là nói về tưởng uẩn.

4. Hành uẩn:

Hành là gì?

Hành là hoạt động của nội tâm, những suy tư thế này thế nọ gọi là hành.

Suy tư là niệm luôn luôn sanh diệt.

Tôi thí dụ trước khi đi chợ, quý vị nghĩ phải mua nào đậu nành, sữa... gì gì ba bốn thứ.

Nghĩ đậu nành rồi nghĩ qua sữa, nghĩ liên tiếp những thứ mình định mua, gọi là hành.

Nên hành là từng niệm sanh diệt nối tiếp liên tục.

Như người đi bộ, đi từng bước từng bước, bước trước bỏ tới bước sau.

Cứ như vậy liên tục một vòng gọi là hành.

Cũng vậy, nội tâm chúng ta suy tư hết niệm này tới niệm khác liên tục gọi là hành.

Vậy hành uẩn là dòng suy tư của con người.

Suy tư cũng tùy duyên mà dấy khởi chứ không thật, nên hành uẩn cũng không thật.

Đó là nói về hành uẩn.

5. Thức uẩn:

Thức là hiểu biết phân biệt.

Như mắt thấy sắc phân biệt sắc đó đẹp hay xấu, tai nghe tiếng phân biệt tiếng đó hay hay dở, mũi ngửi mùi phân biệt mùi đó thơm hay hôi, lưỡi nếm vị phân biệt vị đó ngon hay dở, thân xúc chạm phân biệt vật xúc chạm lạnh hay nóng v.v...

Tất cả các phân biệt đó đều gọi là thức.

Thức tự có hay đợi ngoại trần tiếp xúc với thân căn mới có?

Do sáu căn tiếp xúc với sáu trần mới có phân biệt.

Như vậy thức cũng do duyên khởi, nên thức không thật.

Đó là nói về thức uẩn.

Vậy tôi có thể nói rõ là năm uẩn của chúng ta không thật, đợi duyên hợp mới có, nên thể tánh là không.

Trong kinh A-hàm, đức Phật nói thân này là vô ngã.

Vô ngã là không có chủ thể.

Tại sao thân này là vô ngã?

Vì thân này do năm uẩn hợp, nên nó không có chủ thể.

Vì không có chủ thể nên gọi là vô ngã.

Bát-nhã không nói thân do năm uẩn hợp nên vô ngã, mà nói trong mỗi uẩn đều là vô ngã.

Thí dụ như tôi đưa tay lên, quý vị thấy đây là một bàn tay năm ngón.

Giờ tôi co năm ngón lại thành nắm tay.

Nắm tay này từ đâu mà có?

Từ năm ngón tay hợp lại, năm ngón tay hợp lại là nhân duyên.

Năm ngón tay hợp lại thành nắm tay, vậy thì nắm tay này thật hay không thật?

Không thật.

Không thật tức là giả, nắm tay là tướng giả có không thật.

Chứ nói nắm tay thật không thì không được, vì khi buông năm ngón tay ra thì không, nhưng lúc co lại là có.

Trước mắt ta thấy có nắm tay làm sao nói không được!

Cho nên chỉ nói nắm tay do duyên hợp giả có, chứ không nói thật có hay thật không.

Cũng vậy, khi năm uẩn hợp lại ta gọi là thân. Nắm tay giả có thì năm uẩn hợp lại thành thân cũng giả có.

Nhưng đối với chúng ta, trong lý giải thì nói giả có, mà gặp duyên thì nó thành thật liền.

Bởi vậy động tới là la chứ không nhịn được!

Nếu thân này giả có thì không quan trọng, mà còn quan trọng thì biết không phải giả có.

Thấy tường tận nắm tay duyên hợp giả có, thân này cũng duyên hợp giả có, thể tánh nó là không.

Thấy như vậy thì không chấp thân thật.

Do không chấp thân thật nên giả sử có ai chê khen tốt xấu, mình cũng không mừng không buồn.

Nó là giả thì đâu có giá trị mà để tâm vui buồn.

Từ đó quý vị nghiệm ra xem, những gì trước mắt chúng ta thấy nó sanh nó diệt thì nói giả.

Nhưng đối với thân này, sanh lúc nào mình không hay, chết lúc nào mình không biết.

Cứ thấy có thân là có mình nên chấp thân thật.

Vì thấy thân thật nên bao nhiêu thứ phiền não sanh.

Phiền não sanh thì khổ đau theo sau.

Bây giờ nếu chúng ta thấy thân này là giả, không thật thì sẽ thế nào?

Thấy thân này giả, không thật nên ai khen cũng không mừng, chê cũng không buồn, chửi cũng không giận.

Chỉ cần thấy thân năm uẩn không thật, biết tánh nó là không, thì mọi khổ ách đều qua được hết.

Ngược lại, thấy thân năm uẩn thật thì mọi khổ ách còn nguyên.

Chúng ta bị khổ ách vì đọc Bát-nhã hoài mà không quán chiếu thì làm sao thấu được lẽ thật. Tu như vậy bao giờ mới hết khổ?

Trích trong: Bát-nhã Tâm Kinh Giảng Giải.