450
Vượt qua bám chấp
Khi một đời sống sắp chấm dứt, con người phải “vượt” qua để tái sinh vào đời sống khác.
Người phàm phu (puthujjana) vượt qua bằng danh, tức là tâm bám theo cảnh. Bậc Thánh (ariya) vượt qua bằng trí tuệ (paññā), tức thấy rõ bản chất vô thường, khổ và vô ngã của danh-sắc.
Cách vượt của người phàm phu
Khi một đối tượng xuất hiện, ví dụ nhìn thấy con trai, tâm liền nhận biết và chấp rằng “đây là con trai tôi”. Ngay đó, danh (tâm biết) kéo theo sắc (thân thể con trai), hình thành danh-sắc trong tâm. Bất cứ cảnh gì hiện ra như trường học, nhà cửa, đồ vật… người phàm phu đều vượt qua theo cách này: bám theo cảnh qua danh-sắc, không có trí tuệ quán chiếu.
Cách vượt của bậc Thánh
Bậc Thánh thì khác. Các Ngài vượt qua bằng trí tuệ, nhờ tu tập thấy rõ sắc là bản chất bị phá hoại (phá hoại tánh), danh là bản chất biết (tri tánh). Khi cảnh xuất hiện, các Ngài không bám theo cảnh mà an trú nơi trí tuệ, quán sát bản chất thật của các pháp.
Quán từ thô đến tế
Ban đầu, hiện tượng phá hoại (vô thường) được thấy ở dạng thô, rõ rệt, dễ nhận. Khi tiếp tục quán sát với niệm (sati) và định (samādhi), hiện tượng phá hoại trở nên tế hơn, mềm mại hơn. Khi chánh định (sammā-samādhi) thành tựu, hiện tượng phá hoại biến mất. Lúc ấy, có thể hành giả không còn thấy “đối tượng quán” nữa, nhưng tri tánh - bản chất biết - vẫn hiện hữu. Đây là chỗ cần giữ gìn và an trú.
Từ lúc đầu, hành giả đã được dạy về phá hoại tánh và tri tánh. Khi phá hoại tánh biến mất, phải chuyển sang quán sát tri tánh. Nếu phá hoại tánh xuất hiện lại, vẫn tiếp tục an trú nơi tri tánh, không chạy theo cảnh. Lâu ngày, niệm và định sẽ trụ vững trên tri tánh. Khi thấy rõ rằng tri tánh này cũng vô thường, trí tuệ sẽ khởi sinh: “Biết và diệt, đó là bản chất của mọi pháp”. Chính trí tuệ này là phương tiện giúp bậc Thánh vượt qua đời sống, không còn rơi vào bám víu.
Luyện tập khi chưa cận tử
Khi cảm thọ (vedanā) sinh khởi, đặc biệt là cảm thọ khổ, người phàm phu sẽ bám vào cảm thọ ấy. Bậc Thánh thì thấy cảm thọ ấy chỉ là đối tượng của tri tánh và an trú nơi tri tánh, không bị cuốn theo. Vì vậy, ngay từ bây giờ, hãy tập phân biệt: đây là cảm thọ hay là tri tánh? Khi tri tánh hiện hữu, quán sát nó và thấy rằng tri tánh này cũng vô thường.
Khi cận tử
Lúc sắp chết, nếu nương tựa vào tri tánh - tức tâm biết trong sáng - thì đây chính là chỗ nương tựa chân thật (dhamma), có khả năng cứu mình khỏi bị cuốn vào phiền não và ác nghiệp. Khi tri tánh ấy diệt, trí tuệ thấy rõ sự diệt ấy sẽ đưa hành giả vượt qua đời sống an toàn, như bậc Thánh.
Người phàm phu vượt qua đời sống bằng danh bám theo cảnh, còn bậc Thánh vượt qua bằng trí tuệ thấy rõ bản chất thật của danh-sắc, an trú nơi tri tánh và trí tuệ quán chiếu vô thường. Muốn làm được như bậc Thánh, ngay từ bây giờ cần quán sát phá hoại tánh và tri tánh trong mọi sinh diệt, an trú nơi tri tánh, không chạy theo cảnh, thấy rõ tri tánh cũng vô thường để khởi trí tuệ “biết và diệt” đưa đến giải thoát.
CÙNG NHAU XIỂN DƯƠNG ĐẠO PHẬT
Tuân theo truyền thống Phật giáo, chúng tôi cung cấp tài liệu giáo dục Phật giáo phi lợi nhuận. Khả năng duy trì và mở rộng dự án của chúng tôi hoàn toàn phụ thuộc vào sự hỗ trợ của bạn. Nếu thấy tài liệu của chúng tôi hữu ích, hãy cân nhắc quyên góp một lần hoặc hàng tháng.
STK: 117 002 777 568
Ngân hàng Công thương Việt Nam
(Nội dung: Họ tên + tài thí Xiển dương Đạo Pháp)
TIN LIÊN QUAN
Dành cho bạn
Chào nhé tháng 5
Phật pháp và cuộc sống
16:15 26/05/2026
Tháng 5 đang dần khép lại trong sắc đỏ của hoa phượng và tiếng ve râm ran trên vòm cây xanh. Giữa những ngày nắng vàng rực rỡ hay cơn mưa mùa hạ bất chợt, một tháng nữa lại sắp qua đi, mang theo bao cảm xúc, kỷ niệm và dấu mốc trên hành trình của mỗi người.
Giới trẻ Việt Nam hiện nay dưới góc nhìn Thiền học
Phật pháp và cuộc sống
16:02 26/05/2026
Hôm trước, tôi có đọc trên báo VnExpress thông tin khuyến nghị của tổ chức Y tế Thế giới (W.H.O., viết tắt của World Health Organisation) vào ngày 16/5/2026 về tình trạng thiếu vận động của giới trẻ thanh thiếu niên Việt Nam lên mức báo động đỏ: 87%, trong đó 91% dành cho giới nữ và 82% dành cho giới nam.
Xin Phật cho con hết khổ
Phật pháp và cuộc sống
15:35 26/05/2026
Nhiều người muốn hết khổ nhưng lại giữ chặt nguyên nhân sinh ra đau khổ.
Tình thương của mẹ chưa bao giờ là sợi dây trói buộc
Phật pháp và cuộc sống
12:15 26/05/2026
Đến khi đi qua đủ vui buồn của nhân gian, bạn sẽ hiểu rằng trên đời này hiếm có điều gì rộng lớn hơn lòng mẹ. Người có thể chịu thiệt thòi, chịu cô đơn, chịu vất vả, chỉ mong con mình bình an.
Xem thêm
