Của cải vô thường, chỉ có nghiệp thiện theo ta

Tham lam gốc rễ của chấp thủ và bất mãn

Trong thắng pháp (Abhidhamma), tham là tâm sở bất thiện đầu tiên, có đặc tính bám víu, luyến ái, muốn chiếm hữu. Tham không chỉ là ham muốn vật chất, mà còn là tham danh vọng, tham cảm giác dễ chịu, tham sự khen ngợi, tham sống còn.

Khi tham hiện diện, tâm không bao giờ thỏa mãn có cái này muốn cái kia, được cái kia lại muốn cái khác. Sự bất mãn triền miên khiến con người lao vào vô số việc làm, suy nghĩ, tính toán từ đó cuộc đời trở nên phức tạp một cách không cần thiết.

Ngu dốt gốc rễ của mọi sai lầm

Ngu dốt là tâm sở bất thiện đặc trưng bởi sự mê mờ, không thấy rõ bản chất thực tại. Nó che khuất trí tuệ, khiến người ta không nhận ra vô thường, khổ, vô ngã. Vì ngu dốt, người ta tin rằng hạnh phúc đến từ việc thỏa mãn tham muốn, và cứ thế chạy theo những ảo ảnh.

Ngu dốt cũng là mẹ đẻ của tà kiến (như cho rằng có một cái ta thường hằng, có thể sở hữu vĩnh viễn). Khi không thấy sự thật, người ta lao vào những tranh chấp, hận thù, lo lắng, dự tính tất cả đều làm cuộc đời thêm rối ren.

Tham và si kết hợp vòng lặp bất tận của phức tạp. Khi tham muốn một thứ gì đó ví dụ giàu có, nhưng lại không hiểu rằng của cải vô thường, không thể mang theo, không đem lại hạnh phúc chân thật đó là si. Tham thúc đẩy hành động si khiến hành động ấy thiếu trí tuệ, dẫn đến những hệ lụy khổ đau. Rồi từ khổ đau lại sinh tham muốn thoát khổ sai cách, lại tạo thêm rối ren.

Vì vậy, Đức Phật dạy trong kinh Dhammapada (Pháp Cú 212-216) - Từ ái sinh ưu, từ ái sinh sợ. Chính tham và si là cha mẹ của mọi phức tạp, mọi ràng buộc trong đời.

Trái lại, trí tuệ làm cho cuộc đời đơn giản. Khi trí tuệ phát khởi, thấy rõ vô thường, vô ngã, tâm không còn bám víu. Khi không còn tham, không còn si, cuộc đời trở nên đơn giản đến kỳ lạ ăn để sống, làm việc cần làm, giúp người khi có thể, và an nhiên với những gì đến. Không còn những mưu cầu phức tạp, không còn những sân si rối ren.

Cách thực hành cho đời sống tại gia. Người cư sĩ tại gia không thể tránh khỏi những ham muốn và sự mê mờ, nhưng có thể thực hành các pháp sau để dần dần đơn giản hóa cuộc đời, giải phóng khỏi tham và si.

Thực tập tri túc biết đủ là đủ. Biết đủ với những gì mình đang có, không so sánh, không ganh đua. Mỗi sáng thức dậy, hãy nghĩ tôi còn sống, còn sức khỏe, còn cơm ăn áo mặc thế là đủ để tu tập.

Chế ngự tham lam, sân hận, si mê, đố kỵ

Khi thấy tham muốn nổi lên (muốn mua một món đồ mới, muốn được khen, muốn hơn người), hãy dừng lại và tự hỏi mình thực sự cần nó không? Hay chỉ vì thói quen muốn có? Hãy buông bỏ những thứ không thực sự cần.

Thực hành bố thí để tập buông bỏ. Bố thí không chỉ là cho tiền bạc, mà là cho đi cái mình đang tham. Bắt đầu từ những thứ nhỏ thức ăn, quần áo cũ, thời gian giúp đỡ người khác. Khi bố thí, hãy quán tôi đang tập buông bỏ tham. Của cải vô thường, chỉ có nghiệp thiện đi theo. Điều này trực tiếp đối trị tham lam.

Quán chiếu vô thường trên những đối tượng tham muốn. Mỗi khi tham một thứ gì, hãy quán thứ này rồi sẽ hư, sẽ mất, không phải của tôi mãi mãi. Nhìn vào người mình thương người này rồi sẽ già, bệnh, chết, và xa tôi. Quán như vậy làm nguội cơn tham. Với tài sản, danh vọng hãy nghĩ đến những người giàu có, nổi tiếng mà rồi tất cả đều bỏ lại sau khi chết. Tham chúng để làm gì?

Nhận diện sự ngu dốt qua việc không thấy rõ nguyên nhân khổ. Khi gặp khổ đau, thay vì trách móc người khác hay hoàn cảnh, hãy tự hỏi đau khổ này đến từ đâu? Có phải do mình tham lam điều gì? Có phải do mình không thấy sự thật? Học cách nhìn mọi việc dưới góc nhìn duyên khởi, việc này xảy ra do nhiều nguyên nhân, không phải do một cái tôi bị hãm hại. Điều này giúp giảm si mê, giảm phản ứng phức tạp.

Thực hành thiền quán để thấy rõ tham và si. Ngồi thiền, khi tham khởi lên, ví dụ muốn ngồi lâu cho đắc định, muốn có cảm giác dễ chịu, hãy ghi nhận tham đang có mặt. Chỉ thấy, không chạy theo. Khi si khởi lên (lơ mơ, buồn ngủ, quên mất đối tượng thiền), hãy ghi nhận si đang có mặt. Sự nhận diện đơn thuần đã là ánh sáng của trí tuệ, phá tan bóng tối của si.

Giữ giới để giảm cơ hội cho tham và si. Năm giới là hàng rào bảo vệ đơn giản nhất, không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không say sưa. Giữ giới giúp bạn không bị tham si lôi kéo vào những hành động phức tạp. Khi giới thanh tịnh, tâm ít hối hận, ít sợ hãi, và đó là điều kiện để trí tuệ phát triển.

Sống đơn giản hóa từng phần trong đời sống. Giảm bớt những hoạt động vô bổ, lướt mạng xã hội vô tội vạ, mua sắm không cần thiết, tham gia những cuộc tranh luận thị phi. Tạo không gian và thời gian cho sự tĩnh lặng, mỗi ngày ít nhất 15 phút chỉ ngồi yên, không điện thoại, không tivi, không suy nghĩ miên man. Đó là cách đơn giản hóa tâm hồn, đối trị tham và si.

Câu nói trên là một lời nhắc nhở sâu sắc, cuộc đời phức tạp không phải do hoàn cảnh, mà do chính tham lam và ngu dốt trong tâm. Khi còn tham, ta tạo ra vô số dự tính, lo lắng, tranh giành. Khi còn si, ta không thấy được lối ra khỏi mê cung ấy.

Người cư sĩ tại gia, thay vì than trời trách đất vì cuộc sống quá rối ren, hãy bắt đầu từ chính mình giảm tham, tăng trí tuệ. Mỗi lần buông bỏ một ham muốn không cần thiết, mỗi lần nhìn thấy rõ một sự thật vô thường, cuộc đời bạn trở nên đơn giản hơn, nhẹ nhàng hơn. Đó chính là hạnh phúc đích thực ngay trong đời này.

Khi trí tuệ mọc lên, tham và si lặn xuống. Khi tham và si lặn xuống, mặt nước tâm trở nên trong lặng, không còn những con sóng phức tạp.

Tiêu đề do BBT đặt lại nhằm giúp Phật tử dễ hiểu.