Sự lãnh đạm và sự bình thản, hai mặt đối lập của tâm hồn

Tuy nhiên, theo truyền thống Phật giáo, sự lãnh đạm (upekkha giả tạo) và sự bình thản (upekkha chân chính) khác biệt như trời với đất. Một bên là kết quả của sự thiếu vắng tình thương và trí tuệ, một bên là trái ngọt của lòng từ bi và cái thấy sáng suốt.

Sự lãnh đạm cái chết của tâm hồn. Sự lãnh đạm, trong đời sống thường nhật, được biểu hiện qua thái độ mặc kệ, không liên quan đến tôi, hay sự vô cảm trước nỗi đau của người khác.

Về mặt giáo lý, đây chính là một dạng của tâm si và tâm sân ở dạng vi tế. Khi một người thiếu hiểu biết về bản chất của khổ đau và hạnh phúc, thiếu đi tình thương rộng mở, tâm họ dễ dàng trở nên chai cứng. Họ không quan tâm vì nghĩ rằng việc quan tâm chỉ mang lại phiền não, họ không yêu thương vì sợ hãi sự tổn thương.

Sự lãnh đạm không phải là giải thoát, mà là sự trốn chạy khỏi thực tại. Nó giống như một hòn đá nằm im dưới đáy sông không lay động vì vô tri, chứ không phải vì an nhiên. Trong kinh điển Pali, Đức Phật đã chỉ rõ có một loại xả không chân chính, đó là sự xả ly ngu si, đến từ việc không phân biệt thiện ác, không muốn làm bất cứ điều gì vì lười biếng hoặc vì sợ hãi trách nhiệm. Loại xả này không thể dẫn đến giác ngộ, mà chỉ đưa hành giả rơi vào trạng thái hôn trầm, trì độn.

Bình thản và lãnh đạm

Sự bình thản quả phúc của trí tuệ và tình thương. Trái ngược hoàn toàn, sự bình thản trong đạo Phật, đặc biệt là một phẩm chất cao quý của tâm, là một trong bảy Giác Chi. Nó được định nghĩa là trạng thái tâm quân bình, không dao động trước tám ngọn gió đời (lợi - suy, danh - thất, khen - chê, vui - khổ). Điểm then chốt là sự bình thản này không hề khô cằn, lạnh lẽo, mà được nuôi dưỡng bởi hai nền tảng vững chắc trí tuệ (paññā) và tình thương (metta – karuṇā).

Thứ nhất, trí tuệ hiểu biết rõ ràng về định luật nhân quả và vô thường. Người có trí tuệ thấy rằng mọi hiện tượng đều do duyên sinh, duyên diệt. Họ bình thản khi gặp đau khổ vì biết đó là kết quả của nghiệp xưa, và đau khổ ấy cũng sẽ qua. Họ bình thản khi gặp hạnh phúc vì biết nó không thường hằng. Nhưng sự hiểu biết ấy không khiến họ dửng dưng, trái lại nó giúp họ không bị cuốn vào phản ứng thái quá, để có đủ không gian tâm lý mà hành động một cách thiện lành nhất.

Thứ hai, tình thương lòng từ (metta) mong cho mình và người được an vui, bi (karuṇā) muốn cứu khổ cho chúng sinh. Chính tình thương là nhiên liệu ngăn sự bình thản trở thành lãnh đạm. Một vị A-la-hán, dù tâm hoàn toàn bình thản trước mọi hoàn cảnh, vẫn có thể đi khất thực để cứu độ chúng sinh, vẫn có thể thuyết pháp với lòng từ bi vô lượng. Sự bình thản ở đây giống như bầu trời trong xanh, tĩnh lặng, nhưng vẫn bao dung và ấm áp, vẫn che chở cho muôn loài.

Là người sống tại gia, không phải tu sĩ xuất trần, làm thế nào để chúng ta có thể chuyển hóa sự lãnh đạm thành sự bình thản? Một, nuôi dưỡng tâm từ (Mettā Bhāvanā) hãy bắt đầu bằng việc quán niệm lòng từ mỗi ngày. Khi ngồi thiền, hãy thầm nghĩ. Mong tôi được an vui, mong tôi được hạnh phúc. Sau đó lan tỏa đến người thân, người lạ, và cả người mình từng khó chịu. Tình thương sẽ làm tan băng giá của sự lãnh đạm. Khi bạn thực sự thương yêu, bạn sẽ không thể thờ ơ trước nỗi khổ của người đó là bi. Nhưng tình thương đó được định hướng bởi trí tuệ, nên bạn sẽ không bị nhấn chìm bởi đau buồn hay tuyệt vọng.

Hai, quán chiếu vô thường và nhân quả trong đời sống hàng ngày. Mỗi khi gặp biến cố mất mát tài sản, bệnh tật, hoặc bị người khác xúc phạm hãy tự nhắc. Điều này không phải là của tôi, không phải là tôi, không phải là tự ngã của tôi. Nó đến rồi nó đi. (Quán pháp vô ngã). Đồng thời, hiểu rằng mọi cảm giác khó chịu đều có nguyên nhân, và việc phản ứng bằng sân hận hay lãnh đạm chỉ tạo thêm nhân xấu. Sự hiểu biết này sẽ sinh ra bình thản bạn vẫn hành động khắc phục hậu quả, nhưng không bị xáo trộn.

Ba, thực tập hạnh xả qua việc biết mà không phản ứng thái quá. Khi con cái bạn gặp khó khăn, thay vì lo lắng thái quá (bị cuốn theo cảm xúc) hoặc lãnh đạm mặc kệ (thiếu tình thương), bạn hãy thực tập bình thản, hiểu rằng con phải học qua sai lầm của mình, bạn chỉ có thể giúp đỡ trong khả năng, và phần còn lại tùy thuộc vào nghiệp của con. Đó là bình thản có trí tuệ và có tình thương.

Bốn, giữ giới và chánh niệm trong sinh hoạt. Khi bạn sống có giới (không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không say sưa), tâm bạn đã phần nào vững chãi. Khi ăn cơm, đi đứng, nói năng có chánh niệm, bạn sẽ thấy rõ những lúc tâm mình đang rơi vào lãnh đạm hay đang hướng đến bình thản. Từ đó, bạn có cơ hội điều chỉnh.

Sự lãnh đạm là một căn bệnh tinh thần của thời đại, nó khiến con người xa rời nhau, xa rời chính mình. Ngược lại, sự bình thản là một phẩm chất giải thoát, giúp ta sống giữa đời mà không bị đời làm ô nhiễm. Trong truyền thống Nam tông, bình thản (upekkhā) là một trong bốn phạm trú cao quý nhất, song hành cùng Từ, Bi, Hỷ. Một người cư sĩ thực hành đúng pháp sẽ không trở nên lạnh lùng, vô cảm, mà sẽ ngày càng ấm áp, bao dung và vững vàng.

Hãy nhớ rằng lãnh đạm là trốn chạy khỏi cuộc đời, còn bình thản là sống trọn vẹn với cuộc đời nhưng không bị ràng buộc. Hãy nuôi dưỡng trí tuệ bằng cách học hỏi giáo lý, và nuôi dưỡng tình thương bằng cách thực hành từ bi mỗi ngày. Khi ấy, bạn sẽ có được sự bình thản chân thật, làm chỗ dựa vững chắc cho chính mình và cho mọi người quanh bạn.