Tánh sanh diệt trên các pháp

Tánh sanh diệt trong kinh tạng pali. Trong kinh điển, tánh sanh diệt (udayabbaya) là đặc tướng phổ quát của tất cả các pháp hữu vi (các hiện tượng do nhân duyên tạo thành). Đức Phật dạy rằng, nguồn cơn của mọi sầu khổ chính là sự bám víu vào những thứ vốn dĩ đang liên tục sanh lên và diệt đi. Thấy rõ được sự sanh diệt ấy chính là con đường duy nhất để đoạn trừ vô minh và tham ái.

Trong Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta, Trường Bộ Kinh 22), khi hướng dẫn quán năm thủ uẩn – tức là quán sát toàn bộ cái gọi là con người – Đức Phật dạy rất rõ: Vị ấy sống quán pháp trên các pháp đối với năm thủ uẩn. Thế nào là năm thủ uẩn?

Đây là sắc, đây là sự sanh khởi của sắc, đây là sự diệt tận của sắc. Đây là thọ, đây là sự sanh khởi của thọ, đây là sự diệt tận của thọ. Đây là tưởng... Đây là các hành... Đây là thức, đây là sự sanh khởi của thức, đây là sự diệt tận của thức.

Điều này có nghĩa là, một hành giả không chỉ đơn thuần ghi nhận đây là thân, đây là cảm giác, mà phải thấy rõ bằng trí tuệ rằng: thân này, cảm giác này, nhận thức này... tất cả đều đang liên tục sanh khởi rồi hoại diệt trong từng sát-na. Không có một thực thể cứng chắc nào tồn tại qua hai khoảnh khắc liên tiếp.

Chính sự thấy biết này mang lại sự giải thoát: Này các Tỷ-kheo, thấy được vị ngọt, thấy được sự nguy hiểm và thấy được sự xuất ly của năm thủ uẩn này, vị ấy là bậc giải thoát.

(Tương Ưng Bộ Kinh, SN 22.26, Kinh Vị Ngọt - Assāda Sutta)

Vị ngọt là niềm vui, sự hài lòng khi tiếp xúc với các pháp. Sự nguy hiểm chính là tánh vô thường, sanh diệt, bất toàn của chúng. Còn sự xuất ly là sự từ bỏ tham ái và dính mắc. Thấy rõ tánh sanh diệt chính là thấy rõ sự nguy hiểm, và từ đó, tâm tự động buông bỏ, đạt đến xuất ly.

Pháp sanh diệt

Hiểu về tánh sanh diệt. Tánh sanh diệt có thể được hiểu ở hai cấp độ:

1. Sanh diệt sát-na (khaṇikā): Mọi hiện tượng danh-sắc (thân và tâm) đều sinh lên và diệt đi trong từng khoảnh khắc cực nhỏ. Một cảm thọ vui, một ý nghĩ buồn, một âm thanh lọt vào tai... tất cả đều khởi lên, tồn tại trong chốc lát, rồi biến mất, nhường chỗ cho một hiện tượng mới. Dòng chảy này liên tục như nước chảy, không ngừng nghỉ.

2. Sanh diệt của một giai đoạn (addhāna): Là sự sinh ra, già đi và chết đi của một chúng sinh, hay sự hình thành, tồn tại và tan rã của một vật thể qua thời gian dễ thấy hơn.

Khi tâm không có chánh niệm, ta bị dòng chảy cuốn trôi, tưởng rằng mọi thứ là liên tục, ổn định, và ta bám víu vào chúng. Khi chúng thay đổi (diệt đi), ta đau khổ. Thực tập thấy tánh sanh diệt là học cách đứng trên bờ, quan sát dòng sông đang trôi, để không còn bị cuốn vào.

Thấy sanh diệt trong đời sống bận rộn. Làm sao để một người bận rộn có thể thực tập thấy tánh sanh diệt? Câu trả lời nằm ở việc biến mọi tiếp xúc hàng ngày thành đối tượng thiền quán.

1. Quán sát sự sanh diệt của hơi thở (Quán thân)

Đây là bài thực tập căn bản và mạnh mẽ nhất. Khi theo dõi hơi thở, hãy chú ý rõ ràng:

- Hơi thở vào sanh khởi (bắt đầu), kéo dài, rồi diệt tận (chấm dứt).

- Một khoảng ngưng ngắn.

- Hơi thở ra sanh khởi, kéo dài, rồi diệt tận. Mỗi hơi thở là một vũ trụ sanh diệt thu nhỏ. Bám sát vào sự sanh và diệt của từng hơi thở, hành giả đang thực chứng vô thường một cách sống động nhất. Hãy làm điều này bất cứ lúc nào có thể, khi chờ thang máy, khi đang tạm dừng công việc, trước khi bước vào một cuộc họp căng thẳng.

2. Dán nhãn sanh...diệt cho cảm thọ (Quán thọ)

Khi một cảm xúc ập đến (khó chịu vì lời nói của đồng nghiệp, vui vì được khen ngợi), thay vì chìm đắm trong câu chuyện, hãy thực tập:

- Ghi nhận thầm lặng: Cảm thọ dễ chịu đang sanh lên... đang có mặt...

- Tiếp tục quan sát nó. Bạn sẽ thấy cường độ của nó thay đổi, và rồi: Cảm thọ dễ chịu đang diệt đi... đã diệt tận.

Điều kỳ diệu sẽ xảy ra: hành giả kinh nghiệm một cách trực tiếp rằng, không một cảm xúc nào, dù mãnh liệt đến đâu, có thể tồn tại mãi mãi. Chúng đến rồi đi, như mây bay ngang trời. Sự thấy biết này làm suy yếu tận gốc rễ của sầu não.

3. Bắt trọn khoảnh khắc chuyển tiếp của ý nghĩ (Quán tâm)

Tâm của chúng ta nhảy nhót như khỉ, hết nghĩ về quá khứ lại lo về tương lai. Hãy thử tập quan sát sự biến mất của một ý nghĩ. Giữa hai ý nghĩ luôn có một khoảng lặng rất ngắn. Hãy cố gắng bắt lấy khoảnh khắc một ý nghĩ vừa diệt, trước khi ý nghĩ tiếp theo sanh lên. Khoảng lặng đó chính là cánh cửa vào suối nguồn bình yên, là chân tâm không sanh không diệt ẩn sau lớp sanh diệt của ý thức.

4. Quán chiếu tan rã trong những sinh hoạt thường ngày (Quán pháp)

Khi uống một ngụm trà nóng, hãy cảm nhận vị trà đến rồi tan đi trong miệng. Khi nghe một tiếng động, hãy thấy nó khởi lên từ sự im lặng, rồi lại chìm vào im lặng. Khi nhìn vào một bông hoa, hãy thấy toàn bộ quá trình nụ hoa hé nở, bung cánh, và đang âm thầm úa tàn. Tất cả đều đang nói cho bạn nghe về tánh sanh diệt.

Tánh sanh diệt trên các pháp không phải là một chân lý u buồn để chán đời, mà là một sự thật giải thoát. Khi thực sự thấy rõ mọi sự đều vô thường, đang sanh diệt, tâm hành giả sẽ không còn muốn nắm giữ hay xua đuổi bất cứ điều gì nữa.

Ta sẽ sống một đời sống ung dung, tự tại giữa dòng đời vô thường. Niềm vui chân thật sẽ khởi lên không phải từ việc có được thứ này hay tránh được thứ kia, mà từ chính sự thấy biết và buông bỏ. Đây chính là ý nghĩa sâu xa của việc vượt khỏi sầu não, là sự tịch tịnh mà không ngọn lửa phiền não nào có thể làm lay chuyển.