Đức Phật thành đạo và trách nhiệm của người Phật tử trước thời đại

Đó không chỉ là dấu mốc trọng đại của riêng Phật giáo, mà còn là một bước ngoặt lớn của tiến trình nhận thức con người, mở ra con đường sáng cho chúng sanh thoát ly khổ não và giải mã những nguyên lý căn bản của vũ trụ và nhân sinh. Trước sự kiện ấy, không biết bao nhiêu tư tưởng gia, triết gia, tôn giáo đã loay hoay, lúng túng trong việc lý giải bản chất của khổ đau, hạnh phúc và ý nghĩa tồn tại của con người.

Sự thành đạo của Đức Phật đã giải phóng con người ra khỏi vòng nô lệ thần quyền, nô lệ thiên nhiên và sâu xa hơn là nô lệ chính những vô minh, tham ái và sợ hãi nơi tự thân mình. Đức Phật khẳng định giá trị đích thực của con người - rằng con người có khả năng tự giác ngộ, tự giải thoát bằng chính nỗ lực tu tập của mình. Như trong kinh Hoa Nghiêm đã khẳng định: “Nhân thị tối thắng” - con người là hơn hết.

Hay trong Kinh Tương Ưng Bộ, Đức Phật dạy một chân lý mang tính cách mạng cho tư tưởng nhân loại: “Trong chính tấm thân dài một trượng này, cùng với tri giác và tư tưởng, Như Lai tuyên bố thế gian, nguồn gốc của thế gian, sự chấm dứt thế gian và con đường dẫn đến sự chấm dứt thế gian”. Như vậy, con đường giải thoát không nằm ở đâu xa, mà nằm ngay nơi thân tâm mỗi con người.

Tưởng niệm ngày Đức Phật thành đạo, chúng ta không chỉ dừng lại ở việc tri ân một sự kiện lịch sử, mà cần dành thời gian lắng lại để kiểm điểm những Phật sự và thế sự đã diễn ra trong năm qua, cũng như nhìn nhận bối cảnh thế giới và xã hội mà chúng ta đang sống.

Trên bình diện toàn cầu, thế giới hiện nay đang trải qua những biến chuyển dữ dội và phức tạp. Những đứt gãy về địa chính trị, kinh tế và xã hội không còn xuất hiện riêng lẻ mà chồng lấn, cộng hưởng lẫn nhau, tạo nên một trạng thái bất ổn kéo dài. Xung đột quân sự, cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gay gắt; nguy cơ phá vỡ các hiệp ước về vũ khí hạt nhân vẫn luôn hiện hữu, đe dọa an ninh của toàn nhân loại.

Song song đó, sự cạnh tranh về công nghệ, năng lượng và chuỗi cung ứng đang tái định hình trật tự thế giới. Khái niệm an ninh ngày nay không còn giới hạn trong phạm vi quân sự, mà mở rộng sang an ninh kinh tế, an ninh dữ liệu, an ninh tài nguyên và an ninh môi trường. Thế giới đang bước vào một giai đoạn mà sự hợp tác ổn định trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Biến đổi khí hậu trở thành một cuộc khủng hoảng âm thầm nhưng bào mòn nền tảng ổn định toàn cầu. Trong khi đó, làn sóng công nghệ mới, từ trí tuệ nhân tạo đến tự động hóa, mở ra cơ hội lớn về năng suất và tiện ích, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức nghiêm trọng về việc làm, bất bình đẳng xã hội và suy thoái đạo đức. Cơ chế quản trị của con người dường như không theo kịp tốc độ phát triển của chính những thành tựu mà mình tạo ra, khiến rủi ro gia tăng nhanh hơn khả năng kiểm soát.

Trong dòng chảy toàn cầu ấy, Việt Nam chúng ta cũng không đứng ngoài những tác động và thách thức chung. Thực tế xã hội hiện nay đang đối diện với nhiều vấn đề nhức nhối: bạo lực xã hội, bạo lực học đường, bạo lực gia đình, những vụ việc giết người bộc phát, lừa đảo qua mạng, bắt cóc “online”… diễn ra ngày càng phổ biến, gây bất an cho xã hội và làm tổn thương sâu sắc đến nền tảng đạo đức gia đình. Những hiện tượng ấy cho thấy khổ đau của con người không những không giảm bớt, mà còn có xu hướng gia tăng đáng lo ngại.

Chính trong bối cảnh ấy, vai trò và trách nhiệm của người Phật tử càng trở nên rõ ràng và cấp thiết hơn bao giờ hết. Người Phật tử không thể đứng ngoài những vấn nạn của xã hội, mà cần góp phần giải quyết, hoặc ít nhất là góp phần làm giảm nhẹ khổ đau bằng cách đem giáo pháp của Đức Phật ứng dụng vào đời sống. Phát triển đạo pháp không chỉ là xây dựng tự viện hay tổ chức nghi lễ, mà quan trọng hơn là đưa Đạo vào đời, cụ thể hóa những nguyên lý siêu việt của Đức Thế Tôn thành những giá trị sống, những hành vi đạo đức, những lối ứng xử nhân văn trong gia đình và xã hội.

Hai chữ “thành đạo”, hay nói cách khác là “thành Phật”, không phải là điều bí ẩn siêu hình, mà là một sự thật tất yếu của quá trình nỗ lực tu tập, rèn luyện thân tâm, hướng đến sự hoàn thiện viên mãn của trí tuệ. Trí tuệ ấy được gọi là “Vô thượng chánh biến giác” - trí tuệ biết đúng, biết khắp và biết đến cùng tột. Kinh điển mô tả trí tuệ giác ngộ ấy qua ba minh: Túc mệnh minh - thấy rõ đời sống của chính mình trong vô lượng kiếp quá khứ và vị lai; Thiên nhãn minh - thấy rõ đời sống của tất cả chúng sanh trong sáu nẻo luân hồi; và Lậu tận minh - trừ sạch mọi phiền não, lậu hoặc và vô minh vi tế.

Nhờ trí tuệ giác ngộ này, Đức Phật đã thấy rõ bản chất của khổ đau, nguyên nhân gây ra khổ đau, sự chấm dứt khổ đau và con đường đưa đến sự chấm dứt khổ đau - tức bốn chân lý nhiệm màu: Khổ đế, Tập đế, Diệt đế và Đạo đế. Đồng thời, Ngài đã oanh liệt chiến thắng mọi cám dỗ của dục vọng và sự phá hoại của ma quân. Sở dĩ chúng sanh đau khổ triền miên là vì không biết tự chiến thắng chính mình.

Phần lớn những chiến thắng của con người trong đời sống hiện tại chỉ là những chiến thắng giả tạo, không chân thật, bởi con người không thành thật với chính mình. Những chiến thắng được xây dựng trên tham, sân, si thực chất chỉ là sự thắng thế của vô minh, chứ không phải chiến thắng của chân lý. Kinh Phật đã chỉ rõ: bất cứ điều gì được tạo tác bởi tham, sân, si đều tất yếu dẫn đến khổ đau. Đức Phật dạy trong Kinh Pháp Cú: dù thắng ngàn ngàn quân địch nơi chiến trường cũng không bằng tự thắng mình; đó mới là chiến thắng tối thượng. Ngay cả chư thiên, ma vương hay Phạm thiên cũng không thể chiến thắng được người đã tự chiến thắng chính mình.

Đức Phật đã tự chiến thắng mình, và đó là chiến công oanh liệt nhất. Ngài chiến thắng tham, sân, si, không chỉ giải thoát cho tự thân mà còn mở ra con đường giải thoát cho vô lượng chúng sanh. Tham, sân, si chính là nguồn gốc của địa ngục trần gian, của nghèo đói, bất công, thiên tai, dịch họa và những vấn nạn xã hội. Chiến thắng được tham, sân, si là dẹp bỏ ba đường ác và kiến tạo một đời sống an vui, hạnh phúc chân thật cho nhân loại.

Nhân cách của Đức Phật là nhân cách tuyệt đối, bởi lời nói và việc làm của Ngài luôn đồng nhất. Trí tuệ của Ngài trong sáng, cao tột, được thành tựu từ quá trình tu tập và gạn lọc phiền não. Giáo pháp mà Đức Phật để lại là kho tàng trí tuệ vô tận, trong đó nổi bật là con đường trung đạo - Bát chánh đạo: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định, hay nói gọn là Giới - Định - Tuệ. Nếu con người biết nương tựa và thực hành con đường này, thì không chỉ cá nhân được an lạc, giải thoát, mà xã hội cũng sẽ ổn định và phát triển bền vững.

Kỷ niệm ngày Đức Phật thành đạo, chúng ta không chỉ hoài niệm quá khứ, mà còn soi chiếu hiện tại để nỗ lực tu tập nhiều hơn, đoạn trừ nghiệp chướng, chuyển hóa khổ đau và góp phần xây dựng một xã hội an lạc, hạnh phúc chân thật.

Một lần nữa, hãy lắng lòng nghe lời Đức Phật dặn dò: hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi, lấy Chánh pháp làm ngọn đèn soi sáng; hãy tự chiến thắng chính mình; hãy tinh tấn để đạt đến giải thoát. Cầu nguyện hồng ân Tam Bảo gia hộ cho tất cả chúng ta.