Không bám chấp, không miễn cưỡng

Có thể là hào quang của một thành tựu, dấu son sự nghiệp, một mối quan hệ thân thuộc, hay thậm chí là niềm tự hào về vẻ đẹp, trí tuệ của bản thân, hoặc một quan điểm sống mà ta cho là chân lý. Giữa dòng đời biến động, ta thường tìm kiếm một “nơi” trú ẩn, một điểm tựa vững chắc - đôi khi là ngôi chùa quen lui tới, một thói quen lặp lại, hay một niềm tin nào đó - với hy vọng những điều này sẽ mang lại bình yên, an lạc.

Nhưng sâu thẳm trong triết lý Phật giáo, đặc biệt qua Kinh Kim Cang, lại có một định hướng khác, gói gọn trong câu nói ngắn mà vang vọng, câu nói được tin là đã khai mở tâm trí Lục tổ Huệ Năng: “Ưng vô sở trụ, nhi sinh kỳ tâm”. Nôm na: “Nên không trụ vào đâu cả, mà tâm vẫn sinh khởi, hoạt động”.

Nghe qua thật nghịch lý! Làm sao có thể không bám víu mà tâm vẫn linh hoạt, sáng suốt?

“Không trụ” - chính là lời mời gọi buông bỏ mọi dính mắc. Là không để tâm mình “đóng băng” vào bất cứ hình tướng, âm thanh, cảm xúc, hay ý niệm nào - kể cả những khái niệm tưởng chừng rất thật như “tôi”, “của tôi”, “quá khứ”, “tương lai”, “đúng”, “sai”. Tâm lúc này như hư không, bao la dung chứa vạn vật mà không hề bị vướng bận bởi bất cứ thứ gì. Như dòng nước len lỏi qua mọi địa hình mà chẳng hề bị giữ lại.

“Mà sinh tâm” - đây mới là điều kỳ diệu. “Không trụ” không đồng nghĩa với trống rỗng, vô tri hay ngừng hoạt động. Ngược lại, chính nhờ được giải phóng khỏi những sợi dây níu giữ, khỏi lăng kính định kiến, tâm mới có thể “sinh khởi” một cách tự do, linh hoạt, sáng suốt và từ bi. Nó vận hành như tấm gương trong, phản chiếu trung thực mọi sự việc mà không lưu giữ lại bóng hình nào. Nó cho phép ta ứng xử với đời sống một cách trọn vẹn, phù hợp ngay trong từng khoảnh khắc.

Vậy nhìn lại, chúng ta thường đang “trụ” vào đâu?

Có phải đôi khi ta quá chú trọng vào nghi lễ, hình thức (như việc phải chiêm bái xá-lợi, phải đến một nơi chốn nhất định) mà quên mất rằng Pháp thực sự nằm ở sự chuyển hóa bên trong? Hình thức vốn chỉ là phương tiện, nếu có duyên thì thực hành, không thì thôi. Bám chấp vào việc “phải thấy”, “phải làm” bên ngoài có khi lại sinh ra ràng buộc, phiền não thay vì giải thoát.

Có phải ta đang dựa dẫm quá nhiều vào một vị thầy, một pháp môn, một bộ kinh điển mà quên rằng đích đến tối hậu là sự TỰ CHỨNG, sự nhận biết nơi chính tâm mình?

Trong cuộc sống thường nhật, những thành kiến, nỗi lo sợ, hay những mong cầu nào đang vô hình “đóng cọc”, làm tâm ta mất đi sự khoáng đạt, tự do vốn có?

Lời mời gọi “không trụ” này vang vọng vượt ra ngoài khuôn khổ thiền định. Nó chạm đến từng ngóc ngách cuộc sống của mỗi chúng ta:

Làm sao đón nhận thành công mà không sinh tâm kiêu ngạo (không trụ vào thành công)?

Làm sao đối diện thất bại mà không chìm trong suy sụp (không trụ vào thất bại)?

Làm sao yêu thương mà không biến thành dính mắc, chiếm hữu (không trụ vào đối tượng)?

Làm sao giữ vững lập trường mà không rơi vào cố chấp (không trụ vào quan điểm)?

Đây không hẳn là những câu trả lời có sẵn, mà là những câu hỏi mở, gợi nhắc về sức mạnh tiềm ẩn của tâm trí khi được tháo gỡ khỏi những xiềng xích của sự bám víu.

Bản thân tôi cũng từng luôn khao khát tự do, từng nghĩ rằng tự do là phải được đi đến nơi mình thích, làm điều mình muốn. Nhưng thật kỳ lạ, có lần bị kẹt lại trong một căn nhà nhỏ trên núi vì bão, khi tôi không còn bám chấp vào cái ý niệm “phải được tự do đi lại”, chỉ đơn giản là trời bão thì ở trong, trời đẹp thì ra ngoài, khi nào về được thì về, thì chính những ngày đó lại là những ngày tâm trí thực sự thư thả và an lạc nhất. Hóa ra, đôi khi sự tự do lại đến từ chính việc buông bỏ sự cố chấp vào cái “phải được” tự do.

Bạn đã từng có trải nghiệm nào tương tự về sự “không trụ” và “sinh tâm” trong cuộc sống chưa?

Bạn nhận thấy tâm mình thường hay “trụ” vào những “nơi” nào nhất?