Luân hồi tái sinh theo lời Phật dạy trong Nikaya

1. Luân hồi tái sinh là gì?

Luân hồi tái sinh là một khái niệm quen thuộc trong nhiều tôn giáo phương Đông. Thông thường, người ta hiểu rằng khi một người chết đi thì linh hồn rời khỏi thân xác cũ để đi vào một thân xác mới, tiếp tục một đời sống khác. Tuy nhiên, nếu quan sát bằng tinh thần khoa học và bằng trí tuệ phân tích mà Đức Phật đã chỉ dạy, chúng ta cần nhìn nhận vấn đề theo một hướng khác.

Trong giáo lý Phật giáo nguyên thủy, Đức Phật không dạy về một linh hồn bất biến tồn tại vĩnh viễn rồi di chuyển từ thân xác này sang thân xác khác. Ngài cũng bác bỏ quan điểm về một “ngã” thường hằng.

Trong Kinh Nikāya, Đức Phật dạy: “Do cái này có mặt nên cái kia có mặt; do cái này sinh nên cái kia sinh. Do cái này không có mặt nên cái kia không có mặt; do cái này diệt nên cái kia diệt.” - Tương Ưng Bộ Kinh – Nidāna Saṃyutta

Đó chính là nguyên lý Duyên khởi.

Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không phải là: “Linh hồn nào tái sinh?”, mà là: Điều gì được tiếp nối từ đời sống này sang đời sống khác?

Nếu quan sát toàn bộ thế giới sinh vật, từ thực vật đến động vật và con người, chúng ta thấy có một hiện tượng rất rõ ràng: đời sống luôn được tiếp nối, thế hệ này nối tiếp thế hệ khác. Quá trình tiếp nối đó chính là điều mà chúng ta gọi là luân hồi tái sinh.

2. Luân hồi tái sinh trong thế giới thực vật

Hãy quan sát một cây lúa. Cây lúa được sinh ra, lớn lên, ra hoa, kết hạt rồi chết đi. Sau khi cây lúa chết, hạt thóc được để lại. Khi gặp đủ điều kiện như đất, nước, nhiệt độ và ánh sáng thích hợp, hạt thóc nảy mầm thành cây lúa mới. Cây lúa mới lại lớn lên, ra hoa, kết hạt giống như cây lúa trước. Chu trình ấy tiếp diễn không ngừng. Có thể nói cây lúa thứ hai là sự tiếp nối của cây lúa thứ nhất.

Nhưng cần thấy rõ rằng: Thân cây lúa thứ hai không phải là thân cây lúa thứ nhất tái sinh trở lại. Hai cây lúa là hai thân xác hoàn toàn khác nhau.

Vậy điều gì được truyền từ cây lúa thứ nhất sang cây lúa thứ hai? Đó chính là thông tin di truyền được lưu giữ trong ADN. Nhờ ADN mà cây lúa con mang các đặc tính của cây lúa mẹ như giống loài, cấu trúc sinh học, khả năng sinh trưởng, sức đề kháng…

Như vậy, đối với thực vật, yếu tố làm nên sự tiếp nối của đời sống chính là thông tin di truyền.

Cận tử nghiệp trong Kinh Nikaya và cách hướng dẫn người lâm chung

3. Luân hồi tái sinh trong thế giới động vật

Đối với động vật, quá trình tiếp nối đời sống cũng diễn ra tương tự. Một con vật sinh ra, trưởng thành rồi chết đi. Tuy nhiên, loài đó vẫn tiếp tục tồn tại qua các thế hệ kế tiếp. Trong cấu trúc ADN của động vật, ngoài thông tin di truyền, chúng ta còn có thể xem xét một dạng thông tin khác. Đó là các dấu ấn của kinh nghiệm sống được lưu giữ dưới dạng thông tin đã được mã hóa: Tri thức. Kinh nghiệm sinh tồn. Phản xạ thích nghi. Các khuynh hướng hành vi. Những dấu ấn khổ vui đã từng trải qua. Tạm gọi những dấu ấn ấy là: Thông tin Pháp trần.

Như vậy, có thể hình dung hệ thống lưu trữ của sự sống bao gồm:

1. Thông tin di truyền.

2. Thông tin pháp trần.

A. Luân hồi tái sinh của động vật bậc thấp

Đối với các loài sinh từ trứng, thông tin di truyền và thông tin pháp trần được trao truyền thông qua trứng. Ví dụ, gà con vừa nở đã biết chạy, biết mổ thức ăn, biết phản ứng trước nguy hiểm. Những khả năng này không phải do học tập ngay sau khi sinh mà đã được trao truyền từ thế hệ trước. Có thể xem đây là sự tiếp nối của dòng thông tin sự sống.

B. Luân hồi tái sinh của động vật bậc cao và con người

Đối với động vật thai sinh, đặc biệt là con người, lượng thông tin pháp trần vô cùng lớn và phức tạp. Theo cách tiếp cận này, quá trình tái sinh của con người không phải là sự chuyển dời của một linh hồn bất biến, mà là sự tiếp nối của dòng thông tin sự sống. Quá trình ấy có một giai đoạn trung gian mà trong Phật giáo gọi là hóa sanh.

Hóa sanh có thể được hiểu như một trạng thái tồn tại trung gian mang theo các thông tin di truyền và thông tin pháp trần của đời sống trước. Khi hội đủ điều kiện thích hợp để tương tác với hợp thể tinh trùng và trứng, quá trình hình thành một đời sống mới diễn ra. Từ đó, dòng tiếp nối của sự sống được duy trì. Đây là một cách tiếp cận nhằm giải thích hiện tượng luân hồi tái sinh dưới góc độ thông tin và duyên khởi thay vì dưới góc độ linh hồn bất biến.

4. Luân hồi tái sinh có phải là quy luật tất yếu không?

Câu hỏi rất quan trọng là: Có phải mọi sinh vật đều nhất định phải luân hồi tái sinh mãi mãi hay không?

Câu trả lời là: Không. Luân hồi tái sinh không phải là một quy luật độc lập. Nó chỉ là kết quả của một quy luật sâu xa hơn. Đó là quy luật duyên khởi hoặc lý duyên khởi.

Đức Phật dạy: “Do duyên sinh nên các pháp sinh; do duyên diệt nên các pháp diệt.” - Tương Ưng Bộ Kinh

Theo nguyên lý này: Có nhân và có duyên thì hiện tượng phát sinh. Thiếu nhân hoặc thiếu duyên thì hiện tượng không phát sinh. Luân hồi tái sinh cũng vận hành theo nguyên lý ấy.

5. Những ví dụ về nhân duyên của tái sinh

Hạt thóc là nhân. Nếu hạt thóc gặp đất, nước, nhiệt độ thích hợp thì cây lúa mới xuất hiện. Đó là tái sinh. Nhưng nếu hạt thóc bị nghiền nát trong máy xay thì không còn khả năng nảy mầm. Khi đó, chu trình tiếp nối bị chấm dứt. Tương tự như vậy, virus chỉ có thể tiếp tục tồn tại khi gặp được vật chủ phù hợp. Nếu không gặp được vật chủ, chu trình tồn tại của nó kết thúc.

Như vậy: Luân hồi tái sinh chỉ xảy ra khi hội đủ nhân và duyên.

6. Luân hồi tái sinh đối với con người

Theo giáo lý Đức Phật, nguyên nhân sâu xa của luân hồi tái sinh không nằm ở một linh hồn mà nằm ở: Vô minh và tham ái. Đặc biệt là hữu ái tức là khát vọng tiếp tục tồn tại.

Trong Thập nhị nhân duyên, Đức Phật dạy: “Do ái duyên thủ, do thủ duyên hữu, do hữu duyên sanh.” - Tương Ưng Bộ Kinh, Nidāna Saṃyutta

Nghĩa là: Ái dẫn đến chấp thủ. Chấp thủ dẫn đến hữu. Hữu dẫn đến sinh. Do đó: Khi vô minh và tham ái còn thì dòng sinh tử tiếp tục. Ngược lại, khi vô minh được đoạn tận và tham ái được đoạn tận thì nhân của luân hồi không còn.

Trong nhiều bài kinh, Đức Phật tuyên bố sau khi chứng ngộ: “Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm xong, không còn trở lui trạng thái này nữa.” - Trung Bộ Kinh; Tương Ưng Bộ Kinh

Đây chính là tuyên ngôn về sự chấm dứt hoàn toàn luân hồi tái sinh.

7. Kết luận:

Luân hồi tái sinh không phải là một định mệnh bất biến và cũng không phải là một quy luật tất yếu đối với mọi sự sống. Nó là kết quả của quy luật duyên khởi. Khi đầy đủ nhân duyên thì sự tiếp nối đời sống xảy ra. Khi nhân duyên chấm dứt thì sự tiếp nối ấy chấm dứt. Đối với con người, Đức Phật chỉ rõ rằng gốc rễ của luân hồi là vô minh và tham ái. Khi vô minh được chuyển hóa thành trí tuệ, khi tham ái được đoạn trừ hoàn toàn, thì sinh tử luân hồi cũng chấm dứt. Nhờ vậy, chúng ta hiểu rằng luân hồi tái sinh không phải là số phận bắt buộc của mọi chúng sinh.

Đó là một tiến trình có điều kiện. Và vì có điều kiện nên có thể chấm dứt. Đó chính là khám phá vĩ đại của Đức Phật và cũng là cốt lõi của con đường giải thoát. Chúng ta nắm chắc Văn Tuệ này rồi suy ngẫm, ngẫm suy rồi miên mật, kiên trì thực hành thì chắc chắn giác ngộ giải thoát. Mình phải đi đúng lộ trình Văn - Tư - Tu và cần kiên trì và miên mật là thành công. Thật!