Niệm Phật: chánh tín và tà tâm

Có người niệm Phật mà tâm ngày càng sáng; cũng có người niệm Phật nhưng đời sống rối ren, mê tín, thậm chí tổn hại người khác. Ranh giới nằm ở hai chữ rất mỏng: chánh tín và tà tâm.

Tôi nhớ một câu chuyện nhỏ. Một người quen của tôi, lớn tuổi, rất siêng niệm Phật. Mỗi ngày bà niệm hàng chục ngàn câu, đi đâu cũng cầm tràng hạt. Nhưng bà luôn sống trong sợ hãi: sợ phạm, sợ tội, sợ không được vãng sinh. Ai không niệm Phật như bà, bà chê là “không có căn lành”. Bà tin rằng chỉ cần niệm đủ số, Phật sẽ “bảo lãnh” mọi thứ, kể cả những tổn thương bà gây ra bằng lời nói cay nghiệt. Nhìn bà, tôi không thấy an lạc, chỉ thấy một nỗi bất an được che phủ bằng hình thức tu tập.

Tôi cũng từng gặp người khác, trẻ hơn. Anh không niệm nhiều, nhưng niệm đều. Anh sống giản dị, biết lắng nghe, ít nói lời làm đau người khác. Khi gặp chuyện không như ý, anh quay về niệm Phật để soi lại mình, chứ không để đổ lỗi. Anh không nói nhiều về vãng sinh, nhưng ai tiếp xúc cũng cảm thấy nhẹ. Hai con người, cùng niệm Phật, nhưng hai con đường rất khác.

Sự khác biệt nằm ở chánh tín. Chánh tín trong niệm Phật không phải là tin mù quáng, càng không phải tin để trốn tránh trách nhiệm. Chánh tín là tin vào con đường chuyển hóa mà Phật A Di Đà chỉ ra: dùng danh hiệu Phật để nhiếp tâm, để bớt tham sân si, để sống thiện lành hơn. Tin rằng Phật là ánh sáng dẫn đường, chứ không phải là “thế lực siêu nhiên” giải quyết thay mọi hậu quả mình gây ra. Khi có chánh tín, người niệm Phật hiểu rằng: niệm bao nhiêu câu không quan trọng bằng mình đã bớt làm khổ mình và người khác bao nhiêu.

Ngược lại, tà tâm thường đội lốt niệm Phật rất tinh vi. Đó là khi người ta niệm Phật để cầu lợi ích thế gian, cầu làm ăn, cầu thắng thua, cầu hơn người khác. Khi không đạt được điều mong muốn, họ oán Phật, oán người, oán cả đời. Tà tâm cũng xuất hiện khi niệm Phật trở thành công cụ nuôi lớn bản ngã: tôi niệm nhiều hơn anh, tôi đúng hơn anh, tôi có “phước” hơn anh. Khi ấy, danh hiệu Phật không còn là phương tiện giải thoát, mà bị kéo xuống làm đồ trang sức cho cái tôi.

Một biểu hiện rất rõ của tà tâm là lệ thuộc và sợ hãi. Niệm Phật mà lúc nào cũng sợ đọa, sợ sai, sợ không đủ chuẩn, thì tâm đang bị điều khiển bởi nỗi sợ, không phải bởi trí tuệ. Đức Phật chưa từng dạy con người sống trong hoảng loạn. Pháp môn niệm Phật, về bản chất, là để an tâm. Nếu càng niệm càng bất an, cần dừng lại để soi chiếu cách hiểu của mình.

Tà tâm còn thể hiện ở việc tách rời niệm Phật khỏi đời sống đạo đức. Có người niệm rất nhiều, nhưng vẫn nói dối, làm tổn thương người khác, sống thiếu trách nhiệm. Khi được góp ý, họ nói: “Tôi niệm Phật rồi, Phật sẽ độ”. Đó là hiểu sai căn bản. Niệm Phật không thay thế cho việc sống tử tế. Ngược lại, nếu niệm đúng, thì lời nói, hành động phải dần hiền lại. Không thể có chuyện miệng niệm Phật mà tâm đầy sân hận, mà vẫn gọi đó là tu đúng.

Chánh tín thì khác. Người có chánh tín hiểu rằng niệm Phật là con đường quay về, không phải con đường trốn chạy. Khi gặp khổ đau, họ niệm Phật để nhận diện khổ đau ấy, để không phản ứng mù quáng. Khi lỡ sai, họ niệm Phật để sám hối và sửa mình, chứ không để biện minh. Niệm Phật với chánh tín làm cho con người mềm lại, chậm lại, biết dừng đúng lúc.

Trong thực tế, ranh giới giữa chánh tín và tà tâm không nằm ở hình thức, mà nằm ở kết quả chuyển hóa. Sau một thời gian niệm Phật, nếu ta bớt nóng nảy hơn, bớt phán xét hơn, bớt làm khổ người khác hơn, thì dù niệm ít hay nhiều, ta đang đi đúng. Nếu ta thấy mình ngày càng khắt khe, cố chấp, xem thường người khác, thì dù danh hiệu Phật luôn trên môi, con đường ấy cần được xem lại.

Là người theo pháp môn niệm Phật, tôi ngày càng tin rằng đây là pháp môn rất sâu, nhưng cũng rất dễ bị hiểu sai. Sâu vì nó đi thẳng vào tâm. Dễ sai vì chỉ cần lệch mục đích, nó biến thành mê tín lúc nào không hay. Niệm Phật không làm ta cao hơn ai, chỉ giúp ta bớt thấp thỏm với chính mình. Không làm ta đứng ngoài đời, mà giúp ta đứng vững hơn trong đời.

Thực ra, chánh tín hay tà tâm không do ai phán xét, mà do chính đời sống của mình trả lời. Mỗi tối, trước khi ngủ, nếu lòng mình nhẹ hơn một chút so với trước kia, nếu các mối quan hệ bớt căng hơn, nếu mình biết xin lỗi khi sai và biết im lặng khi cần, thì có lẽ, câu niệm Phật đã đi đúng hướng. Còn nếu niệm Phật mà lòng ngày càng nặng, cái tôi ngày càng lớn, thì dù có niệm đến trăm ngàn câu, đó vẫn là điều đáng suy ngẫm.

Niệm Phật, suy cho cùng, không phải để được hơn ai, mà để trở về làm một con người bình thường, hiền lành và tỉnh thức hơn. Chỉ khi giữ được chánh tín, danh hiệu Phật mới thật sự là ánh sáng. Nếu không, chính ánh sáng ấy cũng có thể bị che khuất bởi tà tâm của mình.