Thuần tâm như thuần ngựa

Thân có thể ngồi yên một chỗ nhưng tâm thì chạy khắp nơi: nhớ chuyện quá khứ, lo chuyện tương lai, thích điều này, ghét điều kia. Vì vậy, người học Phật cần học cách thuần phục con ngựa tâm của chính mình.

Nhân dịp năm Ngọ, người ta thường chúc nhau bốn chữ “Mã đáo thành công”. Trong đời sống thế gian, câu chúc này thường được hiểu là thành công trong sự nghiệp, buôn bán phát đạt, công việc thuận lợi, danh vọng thăng tiến. Nhưng đối với người tu học, “thành công” sâu sắc hơn nhiều. Thành công lớn nhất không phải là hơn thua với người khác mà là chiến thắng chính mình.

Kinh Pháp Cú dạy rằng chiến thắng vạn quân không bằng tự chiến thắng mình. Có người thắng người khác nhưng lại thua chính mình: thua trước cơn nóng giận, thua trước lòng tham, thua trước sự buồn chán, thua trước những tập khí lâu năm. Những “giặc” nguy hiểm nhất không ở bên ngoài mà ở ngay trong tâm: tham, sân, si, phiền não, bất thiện. Vì vậy, khi nói “mã đáo thành công”, người tu học có thể hiểu theo một nghĩa khác: con ngựa quay về. Con ngựa nơi chiến trận quay về cổng làng, còn con ngựa tâm phải quay về với thân mình. Thân ở đâu thì tâm ở đó. Đi biết mình đang đi, đứng biết mình đang đứng, ngồi biết mình đang ngồi, làm việc gì cũng rõ biết như vậy. Khi tâm biết quay về với thân, không còn chạy nhảy tán loạn, đó chính là “mã đáo”.

Mỗi người chúng ta đều giống như một người cưỡi ngựa. Nhưng cách cưỡi khác nhau sẽ đưa đến kết quả khác nhau.

Trường hợp thứ nhất là cưỡi ngựa mà không biết cách cưỡi. Người cưỡi không làm chủ được con ngựa nên có thể bị hất ngã bất cứ lúc nào. Trong đời sống cũng vậy, nếu không làm chủ được tâm, lời nói và hành động thì dễ bị cuốn theo tham lam, nóng giận, buồn chán và khổ đau phát sinh.

Trường hợp thứ hai là biết cưỡi ngựa nhưng không biết đường đi. Người ấy có năng lực nhưng không có phương hướng. Trong đời cũng có những người như vậy: có tài, có khả năng nhưng vì thiếu chánh kiến nên đi lạc đường. Có người hôm nay thành công, ngày mai lại rơi vào khổ đau vì những quyết định sai lầm.

Trường hợp thứ ba là biết cưỡi ngựa, hiểu con ngựa và biết rõ con đường mình đi. Đây là người biết mình đang nghĩ gì, đang làm gì và hậu quả sẽ đi đến đâu. Người ấy làm chủ được tâm và làm chủ được cuộc đời. Không biết cưỡi ngựa thì đem đến khổ, biết cưỡi mà không biết đường thì đem đến nguy, còn biết cưỡi, hiểu ngựa và biết đường thì đem đến phước.

Muốn thuần ngựa phải có dây cương. Trong đời sống tu tập, dây cương ấy chính là giới luật. Giới giúp điều phục thân và lời nói, định giúp tâm an trú, tuệ giúp thấy rõ các pháp sinh diệt, không còn bị mê lầm. Khi có Giới - Định - Tuệ, con người trở nên vững vàng, không bị cuốn trôi trước những biến động của cuộc đời.

Trong Kinh Tăng Chi, Đức Phật nói đến bốn loại ngựa: có con chỉ cần thấy roi là chạy, có con phải quất nhẹ, có con phải quất mạnh, và có con phải đánh nhiều lần mới chịu đi. Con người cũng vậy. Có người thấy khổ từ xa đã tỉnh thức, có người thấy khổ nơi người khác mới tỉnh, có người khổ xảy ra trong gia đình mình mới tỉnh, và cũng có người khổ đập thẳng vào mình vẫn chưa tỉnh. Người học Phật được nhắc nhở đừng chờ đến khi “roi đời” quất xuống mới chịu thức tỉnh.

Mỗi chúng ta đều đang cưỡi một con ngựa, đó là con ngựa tâm. Nếu biết huấn luyện con ngựa ấy, tâm sẽ dần thuần thục, nhẹ nhàng và an yên.

Khi tâm được gìn giữ bằng giới, được an trú trong định và được soi sáng bởi tuệ, con người không còn bị cuốn theo những biến động bên ngoài. Lúc ấy, bình an không phải là điều đi cầu xin mà là kết quả của một đời sống tỉnh thức và thiện lành. Đó mới chính là ý nghĩa sâu xa của “mã đáo thành công”: huấn luyện được con ngựa tâm, quay về với chính mình và từng bước chiến thắng chính mình. Và đó cũng là thành công lớn nhất của người học Phật.