Thế giới có chiến tranh, người con Phật làm gì?

Những ngày này, tin tức từ Trung Đông dồn dập: Hezbollah phóng rocket và drone vào Israel; Israel không kích Beirut; các vụ nổ tại Tehran làm hàng chục người thiệt mạng, trong đó có cả trẻ em; Mỹ và nhiều quốc gia vùng Vịnh lên án Iran; những tuyên bố “đáp trả không khoan nhượng” nối tiếp nhau. Tên lửa xuyên qua bầu trời, hệ thống phòng không rực sáng trong đêm, và giữa những tính toán địa chính trị là những mái nhà đổ nát, những thân phận dân thường hoảng loạn.

Khi thế giới chìm trong khói lửa, người con Phật nên làm gì?

Thiết nghĩ, người học Phật không quay lưng với thực tại. Chiến tranh không phải là câu chuyện xa xôi trên bản đồ. Đó là nỗi sợ của một đứa trẻ nghe tiếng nổ giữa đêm, là người mẹ chạy tìm con trong đống đổ nát, là người lính trẻ mang trong lòng cả lý tưởng lẫn hoang mang. Đọc tin tức, ta có thể bị cuốn vào cảm xúc phẫn nộ, đứng về một phe và nguyền rủa phe còn lại. Nhưng khi trở lại quán chiếu lời Phật dạy, ta thấy Ngài dạy ta nhìn sâu hơn vào gốc rễ của xung đột.

Trong giáo lý của Đức Thế Tôn, chiến tranh không tự nhiên mà có. Nó sinh ra từ tham, sân, si ở cấp độ cá nhân và tập thể. Khi lòng tham quyền lực, lợi ích, ảnh hưởng địa chính trị vượt lên trên giá trị con người; khi hận thù lịch sử tích tụ qua nhiều thế hệ; khi vô minh che mờ khả năng đối thoại - chiến tranh là kết quả gần như tất yếu.

Người con Phật không đơn giản hóa vấn đề thành “ai đúng, ai sai” theo lối nhị nguyên. Bởi trong vòng xoáy xung đột, mỗi bên đều có câu chuyện riêng, nỗi sợ riêng, và những sai lầm riêng. Điều đó không biện minh cho bạo lực, nhưng tất cả nhắc ta rằng gốc rễ của bạo lực nằm sâu trong tâm thức con người.

Việc đầu tiên người con Phật cần làm là giữ gìn tâm mình.

Giữa làn sóng thông tin dày đặc, rất dễ để tâm ta bị kích động. Một đoạn video thương tâm, một tuyên bố cứng rắn, một hình ảnh đổ máu có thể khiến ta nổi giận, hả hê, hoặc tuyệt vọng. Nhưng nếu ta để sân hận lan rộng trong chính mình, ta đang góp thêm một đốm lửa vào biển lửa chung. Phật pháp không dạy thờ ơ, mà dạy ta chánh niệm: biết mình đang giận, đang sợ, đang phán xét và thở để không bị cảm xúc cuốn đi.

Giữ tâm an không phải là trốn tránh thực tế, mà là không để tâm mình trở thành chiến trường.

Việc thứ hai là nuôi dưỡng và lan tỏa tâm từ bi.

Trong bối cảnh Hezbollah, Israel, Iran, Mỹ… đối đầu bằng hỏa lực và tuyên bố cứng rắn, tiếng nói từ bi có vẻ mong manh. Nhưng chính vì mong manh nên nó càng cần được gìn giữ. Người con Phật cầu nguyện cho tất cả - không chỉ cho “phe mình ủng hộ”, mà cho mọi sinh mạng đang bị đe dọa. Từ bi không chọn phe. Từ bi không đứng về phía tên lửa nào.

Khi nghe tin hàng chục người chết ở Tehran, trẻ em thiệt mạng ở Minab, dân thường bị thương ở Israel hay UAE, người con Phật không hỏi họ thuộc quốc tịch nào trước khi khởi tâm thương xót. Mỗi sinh mạng đều quý giá. Mỗi cái chết đều là mất mát của nhân loại.

Việc thứ ba là hành động trong khả năng của mình.

Không phải ai cũng có thể ngăn chiến tranh, nhưng ai cũng có thể góp phần giảm khổ đau. Đó có thể là ủng hộ các hoạt động nhân đạo, chia sẻ thông tin chính xác thay vì tin đồn kích động, giáo dục con trẻ về hòa bình và đối thoại. Ở mức độ cá nhân, ta thực tập không bạo lực trong lời nói và hành vi hằng ngày. Bởi chiến tranh lớn bắt đầu từ những hạt giống bạo lực nhỏ trong từng gia đình, từng cộng đồng.

Khi ta tập lắng nghe người khác trong một cuộc tranh luận nhỏ, ta đang thực tập điều mà các quốc gia lớn cũng đang thiếu: đối thoại thay vì triệt tiêu. Khi ta biết dừng lại trước một lời nói làm tổn thương, ta đang góp phần xây dựng văn hóa bất bạo động.

Một số người hỏi: người con Phật có nên lên án chiến tranh không? Tất nhiên là có - nhưng lên án trong tinh thần tỉnh thức, không nuôi hận thù. Phật giáo không trung lập trước khổ đau. Phật giáo đứng về phía sự sống, về phía giảm thiểu bạo lực. Tuy nhiên, lên án không đồng nghĩa với nuôi dưỡng thêm hận thù. Nếu trong lúc chỉ trích bạo lực, ta lại khởi tâm muốn tiêu diệt ai đó, ta đã vô tình lặp lại vòng xoáy mà mình phản đối.

Và, người con Phật cũng cần nhớ rằng, hòa bình không chỉ là hiệp định trên bàn đàm phán. Hòa bình trước hết là trạng thái của tâm. Khi tâm con người còn đầy tham vọng và sợ hãi, bất kỳ thỏa thuận nào cũng mong manh. Nhưng nếu từng cá nhân biết quay về điều phục chính mình, thế giới sẽ có thêm những hạt giống lành.

Chiến tranh có thể kéo dài, các kịch bản địa chính trị có thể rẽ theo nhiều hướng. Nhưng trong mọi biến động ấy, người con Phật vẫn có con đường rõ ràng: không để mình bị cuốn vào thù hận, giữ tâm từ bi, hành động vì giảm khổ đau, và tin vào sức mạnh của chuyển hóa nội tâm.

Bởi cuối cùng, nếu muốn thế giới bớt chiến tranh, mỗi người phải bắt đầu bằng việc chấm dứt chiến tranh trong chính lòng mình.