450
Nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực
Nghe pháp, hành thiền, học pháp…nghĩa là phải đem trí tuệ của mình soi chiếu vào các pháp đang có nơi chính thân tâm này. “Pháp đang có” tức là năm uẩn sinh khởi do sự xúc chạm giữa cảnh và căn.
“Cảnh” là: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp.
“Căn” là: nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn, ý căn.
Nói ngắn gọn là: do hai sắc pháp xúc chạm nên năm uẩn phát sinh.
Có nhãn căn thì sắc trần không chạm sao?
Khi chạm chẳng phải tâm thấy sinh khởi sao?
Là “ta thấy” hay chỉ là tâm biết thấy?
Là thấy con người hay chỉ thấy hình sắc?
Chỉ một thức thấy biết mà đủ thành sao?
Nếu chưa đủ thì chẳng phải còn có thọ, tưởng, tư đi kèm hay sao?
Cái cảm nhận “hình sắc” ấy là người sao? Là chư thiên sao? Là phạm thiên sao? Hay chỉ là thọ uẩn?
Cái ghi nhận “hình sắc” ấy là người, trời, phạm thiên sao? Hay chỉ là tưởng uẩn?
Cái thúc đẩy để cảm nhận, để ghi nhớ… là “ta” sao? Hay chỉ là tư (tác ý)?
Thọ, tưởng, tư hợp lại thì chẳng phải thành bốn danh uẩn sao? Chính khi đủ bốn danh uẩn ấy thì tâm thấy biết mới sinh khởi.
Người, trời, phạm thiên… thật ra chỉ là bốn danh uẩn.
Chúng tự nhiên mà có sao? Không, do nhân duyên mà sinh khởi.
Tìm nguyên nhân của bốn danh uẩn thì thấy là do hai sắc pháp.
Tìm nguyên nhân của hai sắc pháp thì Đức Phật dạy là do:
nghiệp (kamma), tâm (citta), thời tiết/khí hậu (utu), và vật thực (āhāra).
Đó là:
* sắc do nghiệp sinh,
* sắc do thời tiết sinh,
* sắc do vật thực sinh.
Chẳng nên quán xét kỹ sao?
Vật thực
Một người quen ăn lúc 10 giờ hay 11 giờ. Đến đúng giờ mà chưa được ăn thì chẳng phải sinh đói khổ sao? Vì không được ăn đúng thời.
Người quen ăn đúng giờ, nếu không được ăn thì gương mặt chẳng héo hắt sao? Mặt trở nên buồn bã vì chưa được nuôi dưỡng bằng vật thực.
Khi được ăn rồi thì thân tâm chẳng tươi tỉnh trở lại sao?
Giống như cây mới trồng, vừa tưới nước thì tươi lên, thiếu nước lại héo xuống.
Cũng vậy, nhờ vật thực mà tươi tỉnh; thiếu vật thực thì suy yếu. Điều đó có sẵn từ khi sinh ra sao? Không, là do vật thực.
Thời tiết
Lúc trời quá nóng, ngồi đứng chẳng yên, thân mệt mỏi, mặt mày héo hắt.
Lúc trời quá lạnh thì co ro run rẩy.
Đó đều là sắc pháp do nóng lạnh mà sinh khởi. Không phải bẩm sinh, mà là do thời tiết.
Nghiệp
Có cô gái thân thể rất đẹp nhưng đôi mắt lại nhỏ hẹp.
Có thể dùng thời tiết sửa được không?
Dùng thức ăn sửa được không?
Dùng ý nghĩ sửa được không?
Không sửa được vì đó là sắc do nghiệp sinh.
Tâm
Còn có sắc do tâm sinh nữa.
Ví dụ:
Có người cha sống với đứa con trai duy nhất sau khi mẹ nó mất lúc con mới ba tuổi.
Người cha rất thương con nên không tái hôn, sợ mẹ kế làm khổ con.
Đứa con học giỏi, lớn lên thi đỗ, được nhà nước cho học tiếp, rồi vào quân đội, dần dần thăng chức. Lương tháng gửi đều cho cha.
Người con thường khuyên cha:
“Cha à, đời này chẳng có gì thật ổn định đâu. Cha nên nghe pháp, hành pháp.”
Người cha nghe theo, đi tham dự thiền pháp, học về ngũ uẩn, lục nhập, tứ đế, duyên khởi…
Một hôm có điện tín báo: “Cha hãy đến gấp. Con đang nằm bệnh nặng ở bệnh viện Taunggyi.”
Khi nhận tin ấy, gương mặt người cha lập tức héo hắt, ưu sầu nổi lên. Ăn không ngon, ngủ không yên.
Đó là do bẩm sinh sao? Không, là do tâm.
Vài ngày sau lại có điện tín: “Đã gặp bác sĩ giỏi, tiêm thuốc rồi, nay khỏe lại và đã xuất viện.”
Người cha liền tươi tỉnh trở lại.
Đó cũng là do tâm.
Nhân và quả
Tìm nguyên nhân của hai sắc pháp thì thấy là:
- nghiệp,
- tâm,
- thời tiết,
- vật thực.
Tìm nguyên nhân của bốn danh uẩn thì thấy là do hai sắc pháp.
Biết được nhân quả như vậy chẳng phải rất quan trọng sao?
Khi hiểu quả pháp thì tà kiến chấp người, chấp trời, chấp phạm thiên sẽ dần tan biến.
Khi hiểu nguyên nhân thì nghi hoặc rằng:
“Đại Phạm Thiên tạo ra thế giới”,
“Thượng đế tạo ra thế giới”,
“Thần Vishnu tạo ra thế giới”… cũng chấm dứt.
Biết quả thì đoạn trừ tà kiến.
Biết nhân thì chấm dứt nghi hoặc.
Người hiểu bằng trí tuệ như vậy gọi là “Tiểu Tu-đà-hoàn”; người thực chứng và đoạn tận đọa xứ thì gọi là “Đại Tu-đà-hoàn”.
Vì thế cần phải nỗ lực tu tập đến chỗ ấy.
Bốn danh uẩn là quả.
Hai sắc pháp là nhân.
Có nhân nên có quả sinh khởi.
Khi hiểu nhân quả rồi thì còn thấy có “ta”, “người”, “trời”, “phạm thiên” thật sự nữa không?
Thấy đó thật ra chỉ là năm uẩn mà thôi.
Người là năm uẩn.
Chư thiên là năm uẩn.
Phạm thiên cũng là năm uẩn.
Cần phải thấy rõ năm uẩn ấy.
Vì chỉ khi thấy rõ ngũ uẩn thì tà kiến mới đoạn trừ được.
CÙNG NHAU XIỂN DƯƠNG ĐẠO PHẬT
Tuân theo truyền thống Phật giáo, chúng tôi cung cấp tài liệu giáo dục Phật giáo phi lợi nhuận. Khả năng duy trì và mở rộng dự án của chúng tôi hoàn toàn phụ thuộc vào sự hỗ trợ của bạn. Nếu thấy tài liệu của chúng tôi hữu ích, hãy cân nhắc quyên góp một lần hoặc hàng tháng.
STK: 117 002 777 568
Ngân hàng Công thương Việt Nam
(Nội dung: Họ tên + tài thí Xiển dương Đạo Pháp)
TIN LIÊN QUAN
Dành cho bạn
Muốn giàu có, hãy gieo nhân giàu có
Phật giáo thường thức
19:35 09/06/2026
Nhiều người tôn kính và cúng dường Tôn giả Sivali với mong muốn được ngài gia hộ cho tài lộc, sung túc và thịnh vượng. Điều đó không có gì sai. Nhưng nếu chỉ cầu nguyện mà bản thân không chịu tạo nhân, thì đến bao giờ mới có thể giàu có được?
Ba loại người tu dễ đi lạc đường
Phật giáo thường thức
15:00 09/06/2026
Một hôm, có người đến bạch Phật: “Bạch Thế Tôn, làm sao biết mình đang tu đúng? Đức Phật không dạy nhìn lỗi người khác. Ngài dạy hãy nhìn lại chính mình. Trong đời sống tu tập, có ba hạng người rất dễ lạc hướng mà không hay biết. Hãy cùng đọc kỹ và suy ngẫm sâu nhe...
Người ác sợ điều thiện, người thiện cũng sợ điều ác
Phật giáo thường thức
11:22 09/06/2026
Một người ác, nếu ở giữa một trăm người thiện, sẽ khó có thể an ổn ở đó lâu dài. Nhưng một người thiện, dù ở giữa một trăm người ác, vẫn có thể đứng vững và tồn tại.
Đừng biến giới luật thành thước đo của sự phán xét
Phật giáo thường thức
09:48 09/06/2026
Dùng giới luật của đức Phật như một loại thước đo phán xét người khác. Đây là một trạng thái cực kỳ vi tế. Nhiều người tu rất lâu vẫn không nhận ra. Vì nó khoác lên mình vẻ ngoài của đạo đức, nên rất khó thấy. Đó là khi miệng thì nói Chánh Pháp, thân thì giữ giới nghiêm túc nhưng trong tâm lại âm thầm xem thường người khác.
