Hãy tự mình tìm hiểu, thực chứng, chỉ tin khi thấy rõ bằng trí tuệ

Câu nói này không phải để cổ xúy cho sự hoài nghi vô độ hay thái độ chống đối bất kỳ điều gì. Nó là lời cảnh tỉnh về một căn bệnh phổ biến của con người: tin một cách mù quáng. Từ nhỏ, chúng ta được dạy phải tin theo cha mẹ, thầy cô, tôn giáo, truyền thống, hay những người có uy tín. Nhưng nếu chỉ tin vì người ta bảo thế, xưa nay vẫn thế, hay vì ông thầy nổi tiếng nói thế, thì chúng ta đang đánh mất trí tuệ và tự do của chính mình. Đức Phật đã chỉ ra con đường: hãy tự mình tìm hiểu, thực chứng, và chỉ tin sau khi đã thấy rõ bằng trí tuệ.

Tinh thần Kalam nền tảng của sự tin hiểu đúng đắn. Kinh điển nổi tiếng nhất về vấn đề này là Kinh Kalama (Kesamutti Sutta, Tăng Chi Bộ). Trong kinh, Đức Phật dạy cho người dân bộ tộc Kalama những người thường xuyên bị các vị thầy đến giảng khác nhau làm cho hoang mang, mỗi người dạy một kiểu, mỗi người bảo phải tin vào điều của mình.

Đức Phật đưa ra mười tiêu chí không nên vội tin:

1. Không nên tin vì nghe truyền khẩu (tin đồn).

2. Không nên tin vì đó là truyền thống lâu đời.

3. Không nên tin vì được số đông lan truyền (dư luận).

4. Không nên tin vì điều đó được ghi chép trong giáo trình hay kinh điển.

5. Không nên tin vì lý luận siêu hình hay suy diễn lô-gích thuần túy.

6. Không nên tin vì dựa vào một lập luận tiên đề (định kiến sẵn có).

7. Không nên tin vì xem xét trên những dữ kiện bề ngoài thấy có vẻ hợp lý.

8. Không nên tin vì điều đó phù hợp với định kiến, hệ tư tưởng của mình.

9. Không nên tin vì uy quyền của người nói (người có chức quyền, địa vị).

10. Không nên tin vì nghĩ rằng: Vị sa-môn này là bậc thầy của mình.

Sau khi liệt kê mười điều không nên vội tin, Đức Phật dạy rằng chỉ khi chính mình tự biết rõ: Các pháp này là thiện, không bị chỉ trích, được người trí khen ngợi, khi thực hành đem lại an lạc và hạnh phúc thì hãy tin và thực hành.

Đây là một cuộc cách mạng trong tư tưởng, ngay cả lời dạy của chính Đức Phật cũng không nên tin một cách mù quáng, mà phải tự mình thực hành và kiểm nghiệm. Đức Phật không muốn tạo ra những tín đồ cuồng tín, mà muốn tạo ra những con người có trí tuệ và tự do.

Mười điều không nên tin mù quáng theo lời Phật dạy

Hậu quả của việc tin mù quáng. Khi tin vào mọi thứ được dạy phải tin mà không tự mình suy xét, con người rơi vào nhiều hệ lụy:

1. Bị lợi dụng những kẻ xấu có thể lợi dụng lòng tin để thao túng, chiếm đoạt tài sản, danh dự, thậm chí mạng sống.

2. Tạo ra xung đột nhiều cuộc chiến, chia rẽ trong gia đình và xã hội xuất phát từ việc mỗi bên tin một điều khác nhau một cách cứng nhắc.

3. Đánh mất chính mình khi chỉ biết làm theo những gì được dạy, bạn không còn là chính mình, mà chỉ là cái bóng của người khác.

4. Không thể giải thoát khổ đau, niềm tin mù quáng không thể thay thế cho sự chuyển hóa nội tâm. Bạn có thể tin tưởng tuyệt đối, nhưng cơn tham, sân, si vẫn còn nguyên, và khổ đau vẫn tiếp diễn.

Khi nghe bất kỳ lời dạy nào, hãy tự hỏi ba câu hỏi. Lấy cảm hứng từ Kinh Kalama, trước khi chấp nhận một điều gì đó, hãy kiểm tra:

1. Điều này có đưa đến thiện hay bất thiện? (giảm tham, sân, si hay làm tăng chúng?)

2. Điều này có được người trí khen ngợi hay không? (không phải người nổi tiếng, mà là người thực sự có tu tập, có giới đức, có từ bi)

3. Khi thực hành điều này, tôi có thấy an lạc ngay trong hiện tại không?

Khi ai đó nói: Người ấy xấu lắm, đừng chơi với họ, bạn đừng vội tin. Hãy tự mình tiếp xúc, quan sát. Khi một trang mạng đưa tin giật gân, đừng vội chia sẻ. Hãy kiểm tra nguồn, tìm thêm thông tin. Khi một vị thầy dạy một phương pháp tu tập, đừng vội làm theo nếu thấy nó đi ngược lại với giới luật cơ bản (không sát sinh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, uống say).

Nghi ngờ có lợi không phải hoài nghi vô độ. Trong Kinh Vimānavatthu và các chú giải, có phân biệt hai loại nghi:

1. Nghi ngờ vô ích (vicikicchā): Là sự do dự, lưỡng lự, không thể quyết định, làm tê liệt hành động. Loại nghi này là một trong năm triền cái.

2. Nghi ngờ có lợi (atthakathā): Là sự thắc mắc để tìm hiểu, không chấp nhận một cách mù quáng, muốn biết sự thật.

Hãy nuôi dưỡng loại nghi thứ hai. Khi con cái hỏi: Tại sao mẹ bảo con phải làm điều này?, đừng chỉ trả lời: Vì mẹ bảo thế. Hãy giải thích lý do. Khi bạn đọc một bài kinh, đừng chỉ học thuộc, hãy hỏi: Lời dạy này có ý nghĩa gì trong đời sống của tôi?

Tự mình thực chứng qua thí nghiệm cuộc sống. Cách tốt nhất để biết lời dạy nào đúng là tự mình thực hành. Đức Phật dạy trong Kinh Kalama: Này các Kalama, khi chính các con tự biết các pháp này là thiện, không bị chỉ trích, được người trí khen ngợi, khi thực hành đem lại an lạc hạnh phúc thì hãy đạt đến và an trú.

Hãy thử thực hành một giới (ví dụ: không nói dối) trong một tuần, tự quan sát xem tâm mình có an lạc hơn không? Mối quan hệ có tốt hơn không? Hãy thử ngồi thiền mỗi ngày 10 phút, tự xem có thấy bình an hơn không. Hãy thử bố thí một điều nhỏ mỗi ngày, tự xem có thấy vui không.

Đừng tin chỉ vì tôi nói, cũng đừng bác bỏ chỉ vì chưa thấy. Hãy làm thí nghiệm. Kinh Pháp Cú (câu 276) nhấn mạnh: Người hãy nhiệt tình làm, Như Lai chỉ thuyết dạy. Ai đi vào đường này, nhiếp thiền, thoát buộc Ma.

Đừng vội tin vào các nhân vật có uy tín một cách tuyệt đối. Trong thời đại mạng xã hội, nhiều guru, bậc thầy, người nổi tiếng xuất hiện. Họ có thể nói rất hay, ăn mặc đẹp, có nhiều người theo. Nhưng hãy nhớ lời Đức Phật dạy trong Kinh Đức Tin (Saddha Sutta, Tương Ưng Bộ): Này các Tỳ kheo, đức tin của bậc xuất gia không nên đặt vào ta chỉ vì ta là Như Lai. Hãy đặt đức tin sau khi đã thực chứng bằng trí tuệ.

Khi nghe một vị giảng sư nổi tiếng, hãy lắng nghe với tâm cởi mở nhưng cũng tỉnh táo. Hãy kiểm tra lời dạy của họ với kinh điển, với lô-gích, và với trải nghiệm thực tế. Nếu thấy điều gì mâu thuẫn với giới luật, với lòng từ bi, với sự tỉnh thức, hãy dừng lại, đặt câu hỏi.

Lời cuối: Đừng tin ngay cả những gì tôi đã viết. Hãy tự mình suy ngẫm, thực hành và kiểm chứng. Nếu sau khi thực hành bạn thấy mình bình an hơn, ít khổ hơn, có trí tuệ hơn, thì hãy tiếp tục. Nếu không, hãy buông bỏ.

Kinh Pháp Cú (câu 97) ca ngợi người không có đức tin mù quáng (nhưng có niềm tin dựa trên trí tuệ): Không tin, bậc Vô vi, cắt đứt mọi hệ lụy, cơ hội bẻ gãy rồi, bỏ ước muốn, thượng nhân.

Đừng tin vào mọi thứ con được dạy phải tin, đây không phải lời kêu gọi vô thần hay chống đối. Đây là lời kêu gọi tự chủ, tự cường và trí tuệ. Một Phật tử chân chính không phải là người cúi đầu tin tưởng một cách mù quáng, mà là người tự mình bước đi, tự mình thấy biết, tự mình chứng ngộ. Niềm tin (saddhā) trong Phật giáo không phải là tin vì người ta bảo, mà là một sự tin tưởng lạc quan, như một con người bước vào thử việc: Tôi nghĩ con đường này có lý, tôi sẽ thử, và tôi sẽ tự thấy kết quả.

Trong cuộc sống bận rộn hôm nay, hãy tập thói quen tự vấn, tự thực chứng. Hãy học cách nói: Tôi chưa rõ, tôi cần tìm hiểu thêm thay vì tôi tin vì người ta nói. Hãy làm ngọn đèn tự thắp sáng cho chính mình, như Đức Phật đã dạy trong giờ phút cuối.

Và hãy nhớ ngay cả lời dạy này, đừng tin vì tôi viết. Hãy thực hành, rồi tự mình kết luận.